دلار رکورد زد؛ بانک مرکزی چقدر در گرانی ارز مقصر است؟

رکوردشکنی‌های اخیر قیمت دلار در بازار آزاد، انتقادها از عملکرد بانک مرکزی را افزایش داده است؛ با این حال، برخی کارشناسان معتقدند برای بررسی دلایل جهش نرخ ارز باید مجموعه‌ای از عوامل از جمله کاهش منابع ارزی، دشوار شدن مسیرهای ورود ارز و ساختار اقتصاد نفتی ایران را در نظر گرفت.

علی شریعتی، کارشناس اقتصادی، با اشاره به شرایط فعلی بازار ارز گفت: نمی‌توان بدون در نظر گرفتن جنگ، محدودیت‌های تجاری و کاهش منابع، بانک مرکزی را به‌تنهایی مسئول افزایش قیمت دلار دانست.

وی افزود: اقتصاد ایران وابستگی بالایی به درآمدهای نفتی دارد و زمانی که ورود منابع و درآمدهای ارزی کاهش پیدا می‌کند، عرضه ارز نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

منابع بانک مرکزی نامحدود نیست

شریعتی با تأکید بر محدودیت منابع بانک مرکزی اظهار کرد: بانک مرکزی منابع نامحدود در اختیار ندارد و وقتی منابع کشور محدود شده و مسیرهای ورود ارز نیز با مشکل مواجه است، طبیعی است که توان این نهاد برای مدیریت بازار ارز کاهش پیدا کند.

به گفته وی، در چنین شرایطی باید علاوه بر سیاست‌های بانک مرکزی، به نحوه تأمین ارز، بازگشت ارزهای خارج‌شده از چرخه رسمی و چگونگی مصرف منابع موجود نیز توجه کرد.

بازگشت ارز بدهکاران بزرگ می‌تواند فشار بازار را کاهش دهد

این کارشناس اقتصادی یکی از اقدامات مهم در شرایط فعلی را پیگیری بازگشت ارز بدهکاران بزرگ ارزی دانست و گفت: بانک مرکزی و نهادهای نظارتی باید بازگرداندن این منابع به چرخه اقتصادی را با جدیت دنبال کنند.

وی افزود: زمانی که منابع ارزی محدود است، بازگرداندن هر میزان ارز به چرخه رسمی می‌تواند بخشی از فشار موجود را کاهش دهد و منابع بیشتری برای تأمین نیازهای واقعی اقتصاد در اختیار کشور قرار دهد.

حمایت ارزی باید به مصرف‌کننده نهایی برسد

شریعتی درباره نحوه تخصیص منابع ارزی نیز گفت: مسئله فقط عرضه ارز نیست، بلکه باید مشخص شود ارز در نهایت به چه کسی می‌رسد و چه اثری بر زندگی مردم دارد.

وی افزود: اگر منابع محدود ارزی در حلقه‌های مختلف زنجیره توزیع شود اما مصرف‌کننده نهایی از مزایای آن برخوردار نشود، بخشی از منابع کشور هزینه شده بدون آنکه حمایت مورد انتظار به مردم برسد.

این کارشناس اقتصادی پیشنهاد کرد در مواردی که هدف دولت حمایت از خانوارهاست، بخشی از منابع به صورت مستقیم‌تر و از طریق ابزارهایی مانند کالابرگ در اختیار مردم قرار گیرد.

به گفته وی، البته هرگونه اجرای کالابرگ باید متکی به منابع واقعی باشد و دولت باید منابع مشخصی را برای حمایت مستقیم از خانوارها اختصاص دهد.

تسهیل صادرات برای کاهش فشار بر منابع بانک مرکزی

شریعتی یکی دیگر از راه‌های کاهش فشار بر منابع ارزی را تسهیل صادرات و استفاده از ارز حاصل از صادرات برای واردات مورد نیاز دانست.

وی گفت: صادرکننده باید بتواند ارز حاصل از صادرات محصولاتی مانند سیب، خرما یا گوجه را برای تأمین مواد اولیه و کالاهای مورد نیاز کشور به کار گیرد.

او افزود: در شرایطی که جنگ و محدودیت‌های موجود مسیر صادرات را دشوار کرده است، محدود کردن سازوکار استفاده از ارز صادراتی می‌تواند فشار بیشتری بر منابع ارزی بانک مرکزی وارد کند.

به گفته شریعتی، اگر صادرکننده بتواند صادرات انجام دهد و در مقابل، واردات مورد نیاز را از محل ارز حاصل از صادرات تأمین کند، هم جریان صادرات حفظ می‌شود، هم نیازهای وارداتی تأمین خواهد شد و هم فشار کمتری به منابع بانک مرکزی وارد می‌شود.

فاصله نرخ ارز؛ زمینه‌ساز سوداگری

این کارشناس اقتصادی همچنین به فاصله قابل توجه میان نرخ ارز در مرکز مبادله و بازار آزاد اشاره کرد و گفت: این فاصله در مقاطعی به حدود ۱۰۰ هزار تومان رسیده و چنین اختلافی می‌تواند انگیزه سوداگری و کسب سود از تفاوت نرخ‌ها را افزایش دهد.

وی تأکید کرد: هرچه فاصله میان نرخ‌های مختلف بیشتر باشد، انگیزه بیشتری برای فعالیت‌های غیرمولد و سوداگری ارزی ایجاد می‌شود و بخشی از منابعی که می‌توانست به تولید، صادرات و واردات واقعی اختصاص پیدا کند، در این مسیر قرار می‌گیرد.

شریعتی گفت: هدف نباید فروش ارزان منابع ارزی کشور باشد، بلکه باید منابع موجود به شکل بهینه مصرف شوند و ارز در مسیر فعالیت‌های واقعی اقتصادی حرکت کند.

بانک مرکزی باید بازگشت ارز صادراتی را تسهیل کند

این کارشناس اقتصادی با تأکید بر ضرورت کاهش فشار ارزی بر بانک مرکزی اظهار کرد: در شرایط فعلی هرچه بتوان فشار تأمین ارز را از دوش بانک مرکزی برداشت، به نفع اقتصاد کشور است.

وی افزود: بانک مرکزی باید ضمن حفظ و مدیریت منابع موجود، از اتلاف ارز جلوگیری کند و در کنار آن، مسیر بازگشت ارز صادراتی و تأمین نیازهای واقعی وارداتی را تسهیل کند.

شریعتی تأکید کرد: اگر حمایت ارزی با هدف کمک به مردم انجام می‌شود، باید سازوکاری طراحی شود که نتیجه آن به مصرف‌کننده نهایی برسد. در مقابل، صادرات و واردات واقعی نیز باید از مسیر شفاف و قابل رصد انجام شود.

مهار دلار فقط با عرضه ارز ممکن نیست

شریعتی در جمع‌بندی گفت: مسئله اصلی در شرایط محدودیت منابع ارزی، نحوه استفاده بهینه از همین منابع موجود است. بانک مرکزی باید منابع خود را حفظ و از اتلاف آن جلوگیری کند، اما همزمان سیاست‌های تجاری و ارزی نیز باید به گونه‌ای تنظیم شوند که بازگشت ارز صادراتی، تأمین نیازهای واقعی وارداتی و حمایت از خانوارها با کمترین فشار بر منابع رسمی انجام شود.

به گفته این کارشناس، بنابراین جهش قیمت دلار را نمی‌توان صرفاً با عملکرد بانک مرکزی توضیح داد و برای کنترل پایدار بازار ارز، مجموعه سیاست‌های ارزی، تجاری و حمایتی باید در یک مسیر هماهنگ قرار گیرند.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما