ایران در حال بازطراحی مسیرهای تجاری برای دور زدن فشار تحریم‌ها
ایران با توسعه مسیرهای زمینی، دریایی و مالی از طریق چین، روسیه، پاکستان و دیگر همسایگان، در حال ایجاد شبکه‌ای موازی برای حفظ جریان تجارت و کاهش اثر تحریم‌های آمریکا است؛ مسیری که هزینه فشار اقتصادی بر تهران را افزایش می‌دهد.
ایران با تکیه بر شبکه‌ای از مسیرهای زمینی، دریایی و سازوکارهای مالی در حال بازطراحی مسیرهای تجاری خود است تا ضمن حفظ جریان واردات و صادرات، اثر تحریم‌های آمریکا بر اقتصاد کشور را کاهش دهد.
بر اساس گزارشی که از سوی اندیشکده آمریکایی هادسون منتشر شده، تهران طی سال‌های گذشته مجموعه‌ای از مسیرهای جایگزین و شبکه‌های لجستیکی را برای مقابله با فشارهای اقتصادی ایجاد کرده و اکنون از ظرفیت روسیه، چین، پاکستان و سایر همسایگان برای حفظ تجارت خارجی خود استفاده می‌کند.
ترکیه نیز می‌تواند با توجه به موقعیت جغرافیایی و ظرفیت‌های تجاری خود، به یکی از مسیرهای مهم صادرات و تأمین کالا برای ایران تبدیل شود. هند نیز ممکن است در اجرای تحریم‌ها رویکرد محتاطانه‌تری در پیش بگیرد یا خواستار دریافت معافیت‌هایی شود.
افزایش نقش مسیرهای زمینی و دریای خزر
محدودیت‌های ناشی از جنگ و تحریم باعث شده ایران بیش از گذشته از بنادر دریای خزر، از جمله انزلی و امیرآباد و همچنین مرزهای زمینی برای جابه‌جایی کالا استفاده کند.
مسیر دریای خزر امکان انتقال محصولاتی مانند غلات، روغن خوراکی و برخی تجهیزات را فراهم می‌کند و به دلیل فاصله از مسیرهای مستقیم تحت کنترل نیروی دریایی آمریکا، اهمیت بیشتری یافته است.
البته ظرفیت محدود بنادر خزر و اندازه کوچک‌تر کشتی‌های قابل استفاده، از جمله محدودیت‌های این مسیر محسوب می‌شود. حمل زمینی کالا با کامیون نیز هزینه بیشتری دارد، اما گزارش‌ها از افزایش محموله‌های عبوری از مسیر دریای خزر حکایت دارد.
پاکستان؛ مسیر جایگزین تجارت و انرژی
پاکستان نیز به یکی از مسیرهای مهم تجارت ایران تبدیل شده است. دو کشور حدود ۹۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارند و در سال‌های اخیر همکاری‌های تجاری و حمل‌ونقلی میان آنها افزایش یافته است.
تهران و اسلام‌آباد در اوت ۲۰۲۵ توافق کردند حجم تجارت دوجانبه را تا سال ۲۰۲۸ به ۱۰ میلیارد دلار برسانند. استفاده از پرداخت نقدی، مبادله کالا با کالا و مسیرهای زمینی، امکان کاهش وابستگی به شبکه بانکی و مالی غرب را فراهم می‌کند.
پاکستان همچنین مسیرهای جاده‌ای مختلفی را برای اتصال بنادر خود به گذرگاه‌های مرزی ایران در نظر گرفته است. این مسیرها می‌توانند انتقال کالاهای اساسی، سوخت، برق و گاز را تسهیل کنند.
در مقابل، پاکستان به کالاها و سوخت ارزان ایران دسترسی پیدا می‌کند و صادرکنندگان ایرانی نیز می‌توانند از بازار این کشور و سازوکارهای پرداخت آن استفاده کنند. اسلام‌آباد علاوه بر منافع تجاری، به دنبال تقویت جایگاه خود به‌عنوان یک کریدور انتقال کالا و انرژی میان خاورمیانه و آسیای مرکزی است.
روسیه و کریدور شمال ـ جنوب
روسیه یکی دیگر از شرکای مهم ایران در توسعه مسیرهای جایگزین تجاری است. تهران و مسکو بخشی از مبادلات دوجانبه خود را از طریق سازوکارهای بانکی جایگزین سوئیفت انجام می‌دهند و همکاری‌های حمل‌ونقلی دو کشور نیز در حال گسترش است.
در این میان، کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال ـ جنوب یکی از مهم‌ترین پروژه‌های مشترک ایران، روسیه و هند محسوب می‌شود. این شبکه چندوجهی با طول تقریبی ۷۲۰۰ کیلومتر، در صورت تکمیل می‌تواند زمان و هزینه انتقال کالا میان شمال اروپا و اقیانوس هند را نسبت به مسیرهای سنتی کاهش دهد.
تکمیل خط‌آهن رشت ـ آستارا نیز می‌تواند اتصال ریلی روسیه به شبکه حمل‌ونقل ایران و در نهایت بندرعباس را تقویت کند و جایگاه ایران را در این کریدور افزایش دهد.
چین؛ شریک اصلی تجارت نفتی و مسیر ریلی
چین نیز در شبکه تجاری ایران جایگاه ویژه‌ای دارد. پیش از جنگ، چین حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد نفت خام صادراتی ایران را خریداری می‌کرد که ارزش آن حدود ۳۲ میلیارد دلار برآورد شده است.
ارتباط ریلی ایران با چین نیز از مسیر آسیای مرکزی و با عبور از قزاقستان و ترکمنستان برقرار است. این مسیر می‌تواند زمان انتقال کالا را به کمتر از دو هفته کاهش دهد، هرچند ظرفیت حمل آن در مقایسه با حمل‌ونقل دریایی محدودتر است.
پاکستان نیز به دلیل روابط راهبردی با چین و موقعیت خود در مسیرهای ارتباطی منطقه، می‌تواند در توسعه این شبکه تجاری نقش مکمل داشته باشد.
امارات از تجارت ایران خارج شد
در میان همسایگان ایران، امارات متحده عربی وضعیت متفاوتی پیدا کرده است. این کشور که در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۸ میلیارد دلار مبادلات تجاری با ایران داشت، در ۱۹ اوت ۲۰۲۶ تمامی مبادلات تجاری، بازرگانی و مالی خود با ایران را متوقف کرد.
این تصمیم، یکی از مسیرهای مهم تجارت ایران، به‌ویژه ظرفیت‌های تجاری دبی، را با محدودیت مواجه کرده و اهمیت مسیرهای جایگزین را برای تهران افزایش داده است.
شبکه‌های موازی، راهبرد ایران برای کاهش فشار تحریم
مجموع این تحولات نشان می‌دهد ایران در حال حرکت به سمت شبکه‌ای متنوع‌تر از مسیرهای تجاری است؛ شبکه‌ای که در آن بنادر خزر، مرزهای زمینی، کریدور شمال ـ جنوب، مسیرهای آسیای مرکزی و روابط تجاری با چین و پاکستان نقش پررنگ‌تری پیدا می‌کنند.
بر اساس این ارزیابی، محتمل‌ترین سناریو ادامه تلاش ایران برای تغییر مسیر تجارت و توسعه شبکه‌های موازی است؛ رویکردی که می‌تواند ضمن حفظ بخشی از جریان تجارت خارجی، هزینه و دشواری اعمال فشار اقتصادی و تحریم‌های جدید علیه ایران را افزایش دهد.
*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما
انتهای پیام