ناترازی بنزین با گرانی حل نمی‌شود؛ نسخه بخش خصوصی برای اصلاح بازار سوخت

رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران با تأکید بر اینکه افزایش قیمت بنزین به‌تنهایی راهکار رفع ناترازی سوخت نیست، گفت اصلاح الگوی مصرف، نوسازی ناوگان حمل‌ونقل، واردات خودروهای کم‌مصرف و هیبریدی، توسعه حمل‌ونقل عمومی و اجرای تدریجی سیاست‌های قیمتی باید به‌صورت هم‌زمان در دستور کار قرار گیرد.

آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران و رئیس هیئت‌مدیره فدراسیون صنعت نفت ایران، معتقد است ریشه ناترازی بنزین را باید علاوه بر قیمت پایین سوخت، در مصرف بالای خودروهای داخلی، فرسودگی ناوگان و ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی جست‌وجو کرد. از سوی دیگر، اختلاف قیمت سوخت در داخل و کشورهای همسایه نیز می‌تواند زمینه قاچاق را تقویت کند و مدیریت بازار سوخت را دشوارتر سازد.

ناکارآمدی خودروهای پرمصرف؛ یکی از عوامل ناترازی بنزین

نجفی با انتقاد از سیاست‌های حمایتی بدون الزام کافی به بهینه‌سازی مصرف سوخت گفت سال‌هاست هزینه ناکارآمدی بخشی از صنعت خودروسازی از طریق مصرف بالای بنزین به اقتصاد کشور تحمیل می‌شود. به گفته وی، حمایت از خودروسازان باید به بهبود کیفیت، کاهش مصرف سوخت و افزایش رقابت‌پذیری منجر شود، نه اینکه بدون تحقق این اهداف ادامه پیدا کند.

وی با اشاره به واردات سالانه حدود ۵۵ تا ۵۶ هزار دستگاه خودرو پیش از سال ۱۳۹۵ اظهار کرد محدودیت واردات، در کنار سایر عوامل، به برهم خوردن تعادل بازار خودرو کمک کرده است.

رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران پیشنهاد کرد امکان واردات تا یک میلیون دستگاه خودروی کم‌مصرف و هیبریدی با حداقل عوارض فراهم شود تا رقابت در بازار افزایش یابد و خودروسازان داخلی برای بهبود محصولات خود تحت فشار بیشتری قرار گیرند.

به گفته وی، اصلاح سیاست‌های حمایتی در صنعت خودرو باید به کاهش مصرف سوخت و هزینه‌های اقتصادی آن منجر شود. همچنین اقداماتی مانند احداث پارکینگ‌های طبقاتی در مناطق پرتراکم و استفاده از ظرفیت تاکسی‌های اینترنتی می‌تواند به کاهش ترددهای غیرضروری و اتلاف سوخت کمک کند.

آموزش غیرحضوری؛ پیشنهادی برای کاهش فشار بر انرژی

نجفی با اشاره به تردد روزانه دانش‌آموزان در کلان‌شهرها گفت رفت‌وآمد میلیون‌ها دانش‌آموز علاوه بر افزایش ترافیک و مصرف بنزین، بر زیرساخت‌های انرژی نیز فشار وارد می‌کند. از سوی دیگر، گرمایش مدارس در فصل سرد به مصرف گاز نیاز دارد؛ آن هم در شرایطی که کشور با ناترازی گاز مواجه است.

وی پیشنهاد کرد سیاست‌گذاران با تقویت زیرساخت‌های آموزش مجازی، امکان استفاده هدفمند از آموزش غیرحضوری را فراهم کنند. به اعتقاد وی، چنین رویکردی می‌تواند در شرایط محدودیت انرژی، بخشی از فشار بر شبکه سوخت و گاز را کاهش دهد و به تداوم فعالیت صنایع و بخش تولید کمک کند.

افزایش قیمت بنزین بدون اصلاح ساختارها مؤثر نیست

رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران با تأکید بر حساسیت اجتماعی نسبت به قیمت سوخت گفت افزایش ناگهانی قیمت بنزین، بدون فراهم کردن زیرساخت‌های لازم و اصلاح ساختار مصرف، می‌تواند تبعات اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای به همراه داشته باشد.

وی با اشاره به تجربه افزایش قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸ اظهار کرد افزایش قیمت به‌تنهایی نتوانسته است مسئله ناترازی را به‌صورت پایدار حل کند. به گفته نجفی، افزایش هزینه سوخت می‌تواند هزینه حمل‌ونقل و تولید را بالا ببرد و از طریق انتقال این هزینه‌ها به قیمت نهایی کالاها، فشار تورمی ایجاد کند.

نجفی معتقد است اصلاح قیمت باید تدریجی، قابل پیش‌بینی و همراه با اصلاح زیرساخت‌ها باشد. در این رویکرد، سیاست‌گذار باید پیش از اعمال تغییرات قیمتی، گزینه‌های جایگزین حمل‌ونقل، دسترسی به خودروهای کم‌مصرف و سازوکارهای حمایت از خانوارها را تقویت کند.

وی تأکید کرد افزایش قیمت سوخت در شرایطی که سایر متغیرهای اقتصادی، از جمله نرخ ارز، نوسان دارند، لزوماً به حفظ ارزش واقعی قیمت سوخت یا کاهش پایدار مصرف منجر نمی‌شود. بنابراین، سیاست اصلاح قیمت باید بخشی از یک برنامه جامع مدیریت انرژی باشد.

کارت سبز انرژی به‌جای پرداخت نقدی یارانه

نجفی یکی از پیشنهادهای مطرح‌شده برای اصلاح نظام یارانه انرژی را طراحی «کارت سبز انرژی» عنوان کرد؛ طرحی که بر اساس آن، اعتبار مشخصی متناسب با بُعد خانوار در اختیار افراد قرار گیرد و استفاده از آن به هزینه‌های انرژی، از جمله بنزین، گاز و برق، محدود شود.

به گفته وی، در چنین مدلی می‌توان معادل ریالی سهمیه انرژی را به‌صورت اعتبار در اختیار خانوارها قرار داد تا افراد درباره نحوه استفاده از آن، از جمله مصرف سوخت خودروی شخصی یا استفاده از حمل‌ونقل عمومی، انتخاب کنند.

وی با انتقاد از شیوه پرداخت نقدی یارانه‌ها اظهار کرد تزریق نقدینگی بدون پیوند مؤثر با بهینه‌سازی مصرف انرژی، لزوماً به اصلاح الگوی مصرف منجر نمی‌شود و ممکن است با افزایش تقاضا و فشار تورمی همراه باشد.

اجرای طرح کارت سبز انرژی، در صورت طراحی دقیق و پیش‌بینی سازوکارهای شفاف، می‌تواند یکی از گزینه‌های بازنگری در نظام یارانه‌ها باشد؛ هرچند موفقیت آن به نحوه تخصیص اعتبار، پوشش خانوارها و فراهم بودن گزینه‌های واقعی برای مدیریت مصرف انرژی بستگی دارد.

کامیون‌های فرسوده؛ هزینه سنگین مصرف بالای گازوئیل

نجفی با اشاره به مصرف بالای سوخت در ناوگان سنگین گفت برخی کامیون‌های فرسوده در هر ۱۰۰ کیلومتر حدود ۷۰ تا ۸۰ لیتر گازوئیل مصرف می‌کنند، در حالی که مصرف کشنده‌های جدید به حدود ۲۵ لیتر می‌رسد. به گفته وی، این اختلاف مصرف در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که تأمین هر لیتر گازوئیل وارداتی برای کشور هزینه بالایی دارد.

وی پیشنهاد کرد واردات کشنده‌های کم‌مصرف تسهیل شود و در مقابل، برای بهره‌مندی از این امکان، تعهدات مشخصی در زمینه فعالیت حمل‌ونقلی و جابه‌جایی بار در نظر گرفته شود. از نگاه وی، صرفه‌جویی حاصل از کاهش مصرف سوخت می‌تواند بخشی از هزینه نوسازی ناوگان را جبران کند.

رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران همچنین پیچیدگی فرایند اسقاط خودروهای سنگین را یکی از موانع نوسازی ناوگان دانست و گفت افزایش هزینه برگه‌های اسقاط، روند جایگزینی کامیون‌های فرسوده را دشوار کرده است. وی نیاز ناوگان باری کشور به واردات ۶۰ هزار دستگاه کشنده را یادآور شد و بر ضرورت بازنگری در موانع اجرایی نوسازی تأکید کرد.

 اصلاح پلکانی قیمت و تنوع‌بخشی به سبد سوخت

نجفی با ارزیابی مثبت از حرکت به سمت تنوع‌بخشی به سبد سوخت و اصلاح تدریجی قیمت‌ها گفت اجرای سیاست‌های پلکانی می‌تواند امکان سازگاری بیشتر خانوارها و فعالان اقتصادی با تغییرات را فراهم کند.

وی با اشاره به قیمت بنزین سوپر وارداتی در تهران، بر ضرورت بررسی فاصله قیمت داخلی سوخت با هزینه‌های واقعی تأمین آن تأکید کرد؛ با این حال، از دیدگاه وی، اصلاح قیمت باید همراه با نوسازی ناوگان، بهبود بهره‌وری خودروها و تقویت حمل‌ونقل عمومی باشد.

مجموع دیدگاه‌های مطرح‌شده نشان می‌دهد رفع ناترازی بنزین نیازمند مجموعه‌ای هماهنگ از اصلاحات در صنعت خودرو، نظام حمل‌ونقل، شیوه تخصیص یارانه‌ها و سازوکار قیمت‌گذاری است. اتکا به افزایش قیمت، بدون کاهش مصرف و فراهم کردن گزینه‌های جایگزین برای خانوارها و بنگاه‌ها، ممکن است هزینه‌های اقتصادی را افزایش دهد، بی‌آنکه به حل پایدار ناترازی منجر شود.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما