کسری ۳۰۰ میلیون مترمکعبی گاز در زمستان؛ سه راهکار فوری برای جلوگیری از قطع گاز صنایع

ناترازی گاز در آستانه زمستان امسال، با توجه به محدودیت‌های ساختاری تولید و آسیب به بخشی از ظرفیت پالایش گاز کشور، به یکی از چالش‌های مهم تأمین انرژی تبدیل شده است. برآوردها نشان می‌دهد در روزهای اوج سرما، کسری روزانه گاز ممکن است به ۳۰۰ تا ۳۳۰ میلیون مترمکعب برسد؛ وضعیتی که مدیریت مصرف، استفاده از سوخت‌های جایگزین و اولویت‌بندی مصارف را ضروری می‌کند.

علیرضا سلطانی، کارشناس حوزه انرژی، با اشاره به شکاف فزاینده میان تولید و مصرف گاز گفت: ناترازی انرژی در سال جاری نتیجه انباشت مشکلات سال‌های گذشته، رشد مصرف داخلی، محدودیت سرمایه‌گذاری در توسعه میادین گازی و آسیب‌های واردشده به بخشی از تأسیسات تولید گاز است.

کسری گاز؛ از ناترازی ساختاری تا آسیب به تأسیسات تولید

سلطانی با اشاره به برآوردهای پیشین درباره کسری گاز در نیمه دوم سال اظهار کرد: ناترازی ساختاری کشور در زمستان‌های گذشته به حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسید؛ رقمی که امسال با کاهش ظرفیت تولید می‌تواند افزایش یابد.

به گفته این کارشناس، آسیب‌دیدن بخشی از پالایشگاه‌های گازی پارس جنوبی در جریان جنگ ۴۰ روزه، بنا بر اعلام مسئولان، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از تولید روزانه گاز را از مدار خارج کرد. در صورت اضافه‌شدن این میزان به کسری پیشین، شکاف عرضه و تقاضا می‌توانست به حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز برسد.

سلطانی افزود: با بازگشت بخشی از ظرفیت آسیب‌دیده تا پایان مهرماه و جبران حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از افت تولید، پیش‌بینی می‌شود کسری گاز در ماه‌های سرد سال، یعنی آذر، دی و بهمن، به حدود ۳۰۰ تا ۳۳۰ میلیون مترمکعب در روز کاهش یابد.

او تأکید کرد که با وجود بهبود بخشی از ظرفیت تولید، کشور همچنان با کسری قابل‌توجهی روبه‌رو خواهد بود و مدیریت هم‌زمان تولید، ذخیره‌سازی و مصرف برای عبور از زمستان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

حفظ جریان گاز صنایع؛ ضرورتی برای جلوگیری از افت تولید

این کارشناس انرژی، بازنگری در الگوی توزیع گاز را یکی از الزامات مدیریت ناترازی دانست و گفت: در سال‌های گذشته، حفظ جریان گاز بخش خانگی در اولویت قرار داشته و در دوره‌های افت فشار، بخش عمده محدودیت‌ها به صنایع، مجتمع‌های پتروشیمی و نیروگاه‌ها منتقل شده است.

به گفته سلطانی، این رویکرد در برخی دوره‌ها صنایع را برای چند هفته تا یک ماه با محدودیت گاز مواجه کرده و نیروگاه‌ها را به استفاده از سوخت‌های جایگزین مانند گازوئیل و مازوت سوق داده است؛ سوخت‌هایی که مصرف آنها، به‌ویژه مازوت، می‌تواند آلودگی هوا را در کلان‌شهرها تشدید کند.

وی با اشاره به محدودیت‌های برق صنایع در تابستان گفت: واحدهای تولیدی پس از تحمل محدودیت‌های انرژی در ماه‌های گرم، توان کمتری برای مواجهه با قطع گاز در زمستان دارند. توقف یا کاهش فعالیت کارخانه‌ها می‌تواند تولید ملی، درآمدهای ارزی، اشتغال و زنجیره تأمین را تحت تأثیر قرار دهد.

سلطانی افزود: با توجه به شرایط اقتصادی و فشارهای موجود بر بنگاه‌ها، جلوگیری از قطع گاز صنایع برای صیانت از تولید و بازار کار اهمیت ویژه‌ای دارد. با این حال، تداوم این سیاست به میزان ناترازی و شرایط پیش‌بینی‌نشده در ماه‌های آینده وابسته است؛ زیرا تشدید کسری ممکن است دولت را به اعمال محدودیت‌های تازه در بخش صنعت وادار کند.

کاهش ۶ درصدی مصرف خانگی با تعرفه‌های پلکانی

سلطانی با اشاره به اجرای الگوی چهارپله‌ای تعرفه گاز از مهرماه سال گذشته گفت: این سیاست با هدف افزایش هزینه مصرف‌های نامتعارف و پرمصرف اجرا شد و در زمستان توانست مصرف گاز خانگی را حدود ۵.۸ تا ۶ درصد کاهش دهد.

به گفته وی، این کاهش به پایداری مقطعی شبکه کمک کرد، اما برای مهار ناترازی در مقیاس فعلی کافی نیست. از این رو، اتکا به سیاست‌های قیمتی به‌تنهایی نمی‌تواند رشد مصرف گاز را کنترل کند و باید اقدامات فنی و زیرساختی نیز در دستور کار قرار گیرد.

این کارشناس، نوسازی تجهیزات گرمایشی، استانداردسازی موتورخانه‌ها، جایگزینی بخاری‌های فرسوده با تجهیزات کم‌مصرف و افزایش راندمان حرارتی ساختمان‌ها را از اقدامات ضروری برای کاهش مصرف دانست.

توسعه گسترده شبکه گاز و چالش بهره‌وری

سلطانی یکی دیگر از عوامل مؤثر بر ناترازی را توسعه گسترده شبکه گازرسانی بدون توجه کافی به محدودیت منابع تولید و ملاحظات آمایش سرزمینی عنوان کرد.

بر اساس توضیحات وی، ضریب نفوذ گازرسانی به حدود ۹۹ درصد جمعیت شهری و نزدیک به ۹۵ درصد جمعیت روستایی رسیده است. این گسترش، در کنار افزایش تعداد مشترکان، مدیریت شبکه را پیچیده‌تر کرده و ضرورت توجه به بهره‌وری انرژی و تنوع‌بخشی به سبد سوخت را افزایش داده است.

وی تأکید کرد که اصلاح الگوی مصرف، ارتقای بهره‌وری تجهیزات و توجه به ظرفیت منابع انرژی در مناطق مختلف، باید در کنار سیاست‌های توسعه شبکه دنبال شود.

کارورهای انرژی و بورس؛ راهکاری برای کاهش مصرف

این کارشناس انرژی، استفاده از ابزارهای غیرقیمتی و بازارمحور را یکی از مسیرهای کاهش ناترازی دانست و به ظرفیت شرکت‌های خدمات انرژی یا «کارورهای بهینه‌سازی» اشاره کرد.

در این الگو، شرکت‌های کارور با سرمایه‌گذاری در بخش‌های خانگی، تجاری، صنفی و تولیدی، تجهیزات گرمایشی و سامانه‌های احتراق را اصلاح و نوسازی می‌کنند. میزان گاز صرفه‌جویی‌شده نیز بر اساس ضوابط و توافق‌های مربوط، در قالب گواهی‌های صرفه‌جویی گاز در بورس انرژی عرضه می‌شود.

به گفته سلطانی، این سازوکار می‌تواند برای سرمایه‌گذاران و شرکت‌های کارور درآمد ایجاد کند و در عین حال، هزینه انرژی مشترکان را کاهش دهد. همچنین کاهش مصرف در نقاط مختلف شبکه می‌تواند نیاز به سرمایه‌گذاری‌های سنگین برای توسعه ظرفیت تولید و خطوط انتقال را محدود کند.

وی تحقق این الگو را وابسته به اطلاع‌رسانی شفاف، فرهنگ‌سازی و جلب اعتماد عمومی دانست و گفت: برای گسترش مشارکت مشترکان و بخش خصوصی، باید مزایای اقتصادی نوسازی تجهیزات و صرفه‌جویی انرژی به‌روشنی تبیین شود.

سناریوهای اضطراری دولت برای عبور از زمستان

سلطانی با اشاره به احتمال کسری روزانه ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب گاز در اوج سرما اظهار کرد: حتی در صورت بروزنکردن شوک‌های جدید، دولت برای مدیریت تقاضا به مجموعه‌ای از تدابیر اضطراری نیاز خواهد داشت؛ تدابیری که ممکن است دامنه آن از صنایع فراتر برود و بخش‌های دیگری از مصرف را نیز دربر بگیرد.

وی مناطق شمالی کشور را به دلیل قرارگرفتن در انتهای خطوط انتقال، در معرض ریسک بیشتر افت فشار شبکه دانست و بر ضرورت پیش‌بینی تمهیدات لازم برای جلوگیری از اختلال در تأمین گاز این مناطق تأکید کرد.

به گفته این کارشناس، تأمین وسایل گرمایشی جایگزین برای مناطق روستایی و دورافتاده و قطع گاز ویلاها و واحدهای خالی از سکنه از جمله اقداماتی است که می‌تواند در شرایط اضطراری بررسی شود. البته اجرای چنین برنامه‌هایی به اطلاع‌رسانی به‌موقع و آماده‌سازی مشترکان نیاز دارد.

واردات گاز و استفاده از سوخت مایع در نیروگاه‌ها

سلطانی همچنین به تلاش‌ها برای تقویت واردات گاز از کشورهای همسایه اشاره کرد و گفت: مذاکرات با روسیه هنوز به مرحله عملیاتی نرسیده، اما رایزنی‌ها برای واردات و سوآپ گاز از ترکمنستان می‌تواند در تأمین انرژی استان‌های شمالی نقش داشته باشد. با این حال، تجربه اختلاف‌های گذشته در زمینه قیمت و تعهدات تأمین، ضرورت احتیاط در اتکا به این مسیر را نشان می‌دهد.

وی استفاده حداکثری از سوخت مایع در نیروگاه‌ها را یکی از راهکارهای فوری برای آزادسازی گاز مورد نیاز سایر بخش‌ها عنوان کرد؛ راهکاری که در کنار کمک به تأمین گاز، پیامدهای زیست‌محیطی آن نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

این کارشناس انرژی، مدیریت مصرف در انتهای خطوط انتقال، کاهش ساعات کاری ادارات، دورکاری و غیرحضوری‌شدن مدارس و دانشگاه‌ها در روزهای سرد را از دیگر ابزارهای احتمالی دولت برای کنترل مصرف دانست.

بر این اساس، جلوگیری از انتقال تمام بار ناترازی به صنایع، کاهش مصرف غیرضروری و افزایش بهره‌وری انرژی از محورهای اصلی مدیریت زمستان پیش‌رو خواهد بود؛ چراکه محدودیت گسترده گاز صنایع می‌تواند علاوه بر کاهش تولید، بر اشتغال، درآمدهای ارزی و فعالیت سایر بخش‌های اقتصادی نیز اثر بگذارد.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما