جهش ۱۲ برابری اوراق گام و برات الکترونیک؛ تأمین مالی تولید از مسیرهای غیرنقدی

حجم صدور و تبادل ابزارهای نوین تأمین مالی زنجیره تولید، شامل اوراق گام و برات الکترونیک، با رشد ۱۲ برابری از ۳۱۰ هزار میلیارد تومان عبور کرده است. توسعه این ابزارها می‌تواند بخشی از نیاز مالی بنگاه‌ها را بدون پرداخت مستقیم تسهیلات نقدی تأمین کند؛ هرچند تداوم استفاده از آن‌ها به رفع موانع نقدشوندگی و فراهم شدن امکان تسویه آسان‌تر مطالبات وابسته است.

حرکت صنایع از تسهیلات نقدی به اعتبار زنجیره‌ای

محدودیت دسترسی به تسهیلات بانکی و افزایش هزینه‌های تولید، بنگاه‌های اقتصادی را به استفاده از روش‌های جایگزین تأمین مالی سوق داده است. در الگوی سنتی، تأمین سرمایه در گردش عمدتاً به دریافت وام نقدی وابسته بود؛ اما در روش‌های زنجیره‌ای، اعتبار در قالب اسناد مالی میان تولیدکنندگان، تأمین‌کنندگان مواد اولیه و سایر حلقه‌های زنجیره مبادله می‌شود.

اوراق گام این امکان را فراهم می‌کند که بنگاه‌ها بخشی از تعهدات خرید خود را با استفاده از اعتبار اسنادی تسویه کنند و وابستگی کمتری به پرداخت نقدی داشته باشند. این روش همچنین می‌تواند روند تأمین مواد اولیه و قطعات را در شرایط محدودیت اعتباری تسهیل کند.

با این حال، میزان اثرگذاری این ابزارها به نحوه استفاده از اعتبار، شرایط بازپرداخت و امکان انتقال یا نقد کردن اوراق بستگی دارد. استفاده از آن‌ها می‌تواند فشار بر تقاضای تسهیلات نقدی را کاهش دهد، اما به‌تنهایی تضمینی برای مهار تورم یا رفع کامل مشکلات سرمایه در گردش صنایع نیست.

نقدشوندگی؛ چالش مهم اوراق گام

یکی از مسائل مهم در استفاده از اوراق گام، امکان تبدیل آن به وجه نقد پیش از سررسید است. بنگاه‌ها ممکن است برای پرداخت هزینه‌هایی مانند دستمزد، مالیات، حمل‌ونقل و سایر مخارج جاری به نقدینگی نیاز داشته باشند؛ در حالی که اوراق دریافتی آن‌ها هنوز سررسید نشده است.

در چنین شرایطی، اگر امکان فروش اوراق در بازار ثانویه محدود باشد، دارنده برای نقد کردن آن ناچار به پذیرش نرخ تنزیل بالاتری می‌شود. این موضوع می‌تواند هزینه تأمین مالی را افزایش دهد و بخشی از مزیت اولیه استفاده از اوراق را از بین ببرد.

بنابراین، توسعه بازار ثانویه، افزایش ظرفیت خریداران و ایجاد سازوکارهای شفاف برای کشف نرخ تنزیل، از الزامات گسترش پایدار اوراق گام به شمار می‌رود. به‌ویژه بنگاه‌های کوچک و تأمین‌کنندگان پایین‌دستی باید بتوانند بدون تحمل هزینه‌های سنگین، مطالبات خود را به نقدینگی تبدیل کنند.

برات الکترونیک؛ ابزاری مکمل برای بنگاه‌های کوچک و متوسط

برات الکترونیک نیز در کنار اوراق گام، امکان انتقال اعتبار در زنجیره تأمین را فراهم می‌کند. این ابزار می‌تواند با کاهش بخشی از تشریفات اداری و تسهیل انتقال الکترونیکی اسناد، به بنگاه‌های کوچک و متوسط در تأمین مواد اولیه و تسویه مطالبات کمک کند.

یکی از مزیت‌های این روش، امکان استفاده از اعتبار در روابط تجاری میان تأمین‌کنندگان و خریداران است. همچنین ثبت الکترونیکی مبادلات می‌تواند شفافیت معاملات را افزایش دهد و احتمال جعل اسناد را کاهش دهد؛ البته تحقق این مزایا به اعتبارسنجی مناسب، نظارت مؤثر و اتصال کارآمد سامانه‌های مرتبط بستگی دارد.

گسترش این ابزارها زمانی برای صنایع اثربخش‌تر خواهد بود که شرایط دسترسی بنگاه‌های کوچک به اعتبار نیز متناسب با ظرفیت و نیاز آن‌ها طراحی شود و استفاده از اسناد مالی به ایجاد تعهدات غیرقابل مدیریت منجر نشود.

ضرورت هماهنگی برای توسعه تأمین مالی غیرنقدی

تسهیل استفاده از اوراق گام و برات الکترونیک در پرداخت تعهدات مختلف، از جمله مالیات و عوارض، می‌تواند تقاضا برای این ابزارها را افزایش دهد و امکان تسویه مطالبات را در حلقه‌های بیشتری از زنجیره تولید فراهم کند. با این حال، دامنه و شرایط پذیرش این اسناد در پرداخت‌های دولتی باید بر اساس مقررات و سازوکارهای اجرایی مشخص باشد.

عبور حجم صدور و تبادل اوراق گام و برات الکترونیک از ۳۱۰ هزار میلیارد تومان، از گسترش استفاده از روش‌های اعتباری زنجیره‌ای در تأمین مالی بنگاه‌ها حکایت دارد. این روند می‌تواند بخشی از فشار ناشی از محدودیت تسهیلات نقدی را کاهش دهد؛ اما اثربخشی آن به استمرار دسترسی تولیدکنندگان به اعتبار، شفافیت معاملات، مدیریت تعهدات و نقدشوندگی مناسب اسناد وابسته است.

در مجموع، توسعه این ابزارها زمانی به تقویت پایدار تولید کمک می‌کند که هم‌زمان با افزایش حجم انتشار، زیرساخت‌های تسویه و بازار ثانویه نیز تقویت شوند و هزینه تأمین مالی برای بنگاه‌ها در سطحی قابل‌تحمل باقی بماند.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما