بحران پیری جمعیت؛ فرهنگ‌سازی در کنار حمایت اقتصادی ضروری است
کاهش فرزندآوری در ایران، علاوه بر مشکلات اقتصادی، با تغییر سبک زندگی و نگرش به خانواده نیز ارتباط دارد؛ کارشناسان بر ضرورت اجرای هم‌زمان سیاست‌های حمایتی و برنامه‌های فرهنگی برای مقابله با روند سالمندی جمعیت تأکید می‌کنند.
کاهش فرزندآوری در ایران، علاوه بر مشکلات اقتصادی و معیشتی، تحت تأثیر تغییر سبک زندگی، نگرش به خانواده و افزایش انتظارات از زندگی نیز قرار دارد. کارشناسان معتقدند مقابله با روند سالمندی جمعیت به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ، از حمایت اقتصادی و تسهیل فرزندآوری تا فرهنگ‌سازی و اصلاح نگرش عمومی، نیاز دارد.
فرهنگ‌سازی؛ مکمل حمایت‌های اقتصادی
حجت‌الاسلام مسلم منفرد، معاون راهبردی مجمع ملی جوانی جمعیت، با اشاره به پیامدهای کاهش ازدواج و کوچک‌شدن خانواده‌ها اظهار کرد: آثار کاهش تولدها تنها به آینده کشور محدود نمی‌شود، بلکه به‌تدریج روابط خانوادگی، شبکه‌های حمایتی و ساختار اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. پیامدهای جمعیتی با فاصله زمانی آشکار می‌شوند و کاهش تولدهای امروز می‌تواند در دو تا سه دهه آینده به کاهش جمعیت جوان و افزایش سهم سالمندان منجر شود.
وی با تأکید بر ضرورت توجه به دغدغه‌های واقعی جوانان، از جمله هزینه‌های زندگی، مسکن، آینده شغلی، تحصیل، مسئولیت تربیت فرزند و حفظ سبک زندگی، گفت: همراهی جامعه با سیاست‌های جمعیتی زمانی افزایش می‌یابد که نگرانی‌های مردم به‌درستی درک شود و به جای توصیه‌های یک‌طرفه، گفت‌وگویی صادقانه با نسل جوان شکل بگیرد.
به گفته منفرد، پاسخ به پرسش‌ها و شبهات، معرفی تجربه خانواده‌های موفق و استفاده از ظرفیت رسانه‌ها، دانشگاهیان، معلمان، روحانیون و گروه‌های مردمی باید در مرکز برنامه‌های فرهنگی قرار گیرد.
معاون راهبردی مجمع ملی جوانی جمعیت افزود: اگرچه حمایت‌های اقتصادی برای افزایش فرزندآوری ضروری است، اما در شرایطی که فرزند در ذهن بخشی از جامعه مانعی برای پیشرفت شغلی، آرامش یا زندگی شخصی تلقی شود، این حمایت‌ها به‌تنهایی نمی‌توانند تغییر پایداری ایجاد کنند.
وی تأکید کرد: فرهنگ‌سازی جایگزین حمایت اقتصادی نیست، بلکه باید در کنار کاهش موانع معیشتی و ساختاری دنبال شود. تسهیل ازدواج و فرزندآوری، اصلاح قوانین و خدمات و حمایت از مادران و پدران باید اجزای یک برنامه جامع باشند.
منفرد همچنین با اشاره به نقش حوزه‌های علمیه و مبلغان دینی گفت: پرداختن به مسئله جمعیت نباید تنها به توصیه برای افزایش فرزند محدود شود؛ بلکه لازم است مسائل خانواده امروز درک و پاسخ‌های دینی، عقلانی و کاربردی به نگرانی‌های آن ارائه شود.
وی با بیان اینکه جوانی جمعیت نباید پروژه‌ای کوتاه‌مدت یا مناسبتی تلقی شود، خاطرنشان کرد: حفظ سرمایه انسانی کشور به برنامه‌ریزی بلندمدت و بازنگری در نگرش جامعه نسبت به خانواده و فرزندآوری نیاز دارد.
حمایت‌های مردمی از خانواده‌ها در خراسان رضوی
زهرا سوارکار، دبیر مجمع جوانی جمعیت در خراسان رضوی، با اشاره به فعالیت‌های این مجموعه گفت: در برنامه‌های اجراشده تلاش شده است از ظرفیت گروه‌های مردمی، مبلغان، مداحان و شاعران آیینی برای تبیین موضوع جمعیت استفاده شود. تولید محتوا و برگزاری برنامه‌های فرهنگی نیز از جمله اقداماتی بوده که با مشارکت فعالان این حوزه دنبال شده است.
وی با اشاره به محدودیت حمایت‌های حاکمیتی در سال‌های اخیر افزود: کمک خیرین، بانیان و گروه‌های مردمی در پیشبرد برخی برنامه‌های حمایتی نقش داشته است. همچنین با همکاری اداره‌کل اوقاف، از ظرفیت موقوفات مرتبط با خانواده و فرزندآوری استفاده شده و هزینه‌های حاصل از طرح‌هایی مانند ختم قرآن و نماز و روزه استیجاری، برای تأمین نیازهای ضروری مادران باردار و خانواده‌های نیازمند اختصاص یافته است.
سوارکار یکی از محورهای فعالیت این مجموعه را حمایت از زوج‌هایی عنوان کرد که در دوران عقد با بارداری مواجه می‌شوند و ممکن است به دلیل مشکلات مالی یا شرایط خانوادگی در معرض تصمیم به سقط جنین قرار گیرند. به گفته وی، کمک مالی، تأمین اقلام ضروری و تهیه جهیزیه از جمله حمایت‌های ارائه‌شده به این خانواده‌هاست و این اقدامات، به گفته مسئولان مجمع، سالانه از ده‌ها مورد سقط جنین جلوگیری کرده است.
دبیر مجمع جوانی جمعیت در خراسان رضوی همچنین از برگزاری نشست‌های تبیینی و اجتماعات مردمی در مشهد و شهرستان‌هایی مانند نیشابور و گلبهار خبر داد و گفت: در ماه‌های اخیر، مواردی از تمایل بیشتر به فرزندآوری در میان برخی خانواده‌ها، از جمله خانواده‌های تک‌فرزند، گزارش شده است.
وی با اشاره به نقش محیط‌های کاری در تصمیم خانواده‌ها برای فرزندآوری اظهار کرد: نگرش حمایتی مدیران نسبت به مادران شاغل می‌تواند به کاهش نگرانی‌های خانواده‌ها کمک کند. اشتغال و ادامه تحصیل نباید به‌عنوان موانعی اجتناب‌ناپذیر در مسیر فرزندآوری تلقی شوند و ایجاد شرایط مناسب برای والدین شاغل اهمیت دارد.
سوارکار همچنین به برنامه‌های مشاوره‌ای و فرهنگی برای زائران مشهد اشاره کرد و گفت: با اجرای طرح‌هایی مانند «شکوه مادری» و اعزام کنشگران جمعیتی به محل اسکان زائران در دوره‌های پرتردد، مشاوره‌های چهره‌به‌چهره و توزیع محتوای آموزشی انجام شده است.
وی در ادامه، خواستار توجه بیشتر مدیران دستگاه‌ها به سیاست‌های جوانی جمعیت شد و تأکید کرد: حمایت عملی از زنان شاغل، تقویت امنیت شغلی والدین و فراهم‌کردن تسهیلات برای خانواده‌های دارای فرزند، می‌تواند بخشی از نگرانی‌های موجود را کاهش دهد.
هشدار درباره بسته‌شدن پنجره جمعیتی ایران
حجت‌الاسلام عبدالحمید صادقی، نویسنده و پژوهشگر حوزه خانواده، با اشاره به کاهش سهم جمعیت جوان کشور اظهار کرد: یکی از نگرانی‌های اصلی در این زمینه، بسته‌شدن تدریجی پنجره جمعیتی و افزایش نسبت جمعیت وابسته به جمعیت در سن کار است.
وی با تفکیک جمعیت فعال، شامل افراد ۱۵ تا ۶۴ سال، از جمعیت وابسته، شامل کودکان زیر ۱۵ سال و افراد بالای ۶۵ سال، گفت: تغییر نسبت این دو گروه می‌تواند در سال‌های آینده فشار بیشتری بر صندوق‌های بازنشستگی، نظام درمانی، بیمه‌ها، آموزش و منابع حمایتی دولت وارد کند.
صادقی با اشاره به برآوردهای مطرح‌شده درباره افزایش نرخ وابستگی در دو دهه آینده افزود: سالمندی جمعیت می‌تواند توان اقتصادی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد؛ زیرا با افزایش شمار افراد وابسته، تأمین هزینه‌های زندگی، درمان و بازنشستگی به منابع بیشتری نیاز خواهد داشت.
این پژوهشگر حوزه خانواده، مشکلات اقتصادی مانند هزینه مسکن، نااطمینانی نسبت به آینده شغلی و هزینه‌های تربیت فرزند را از عوامل مؤثر بر کاهش فرزندآوری دانست، اما تأکید کرد که نمی‌توان همه این روند را صرفاً به اقتصاد نسبت داد.
وی سه مانع فرهنگی و روانی را نیز در این زمینه مؤثر دانست: نخست، نگرشی که فرزندآوری را در تضاد با پیشرفت فردی و آرامش زندگی می‌بیند؛ دوم، افزایش انتظارات از امکانات و کیفیت زندگی فرزندان، از تحصیل و کلاس‌های آموزشی تا فضای مستقل و امکانات رفاهی؛ و سوم، تغییر الگوی شادی و پررنگ‌شدن لذت‌های فردی در مقایسه با تجربه‌های خانوادگی و جمعی.
صادقی خاطرنشان کرد: مقابله با سالمندی جمعیت مستلزم توجه هم‌زمان به موانع اقتصادی و فرهنگی است. از یک سو، خانواده‌ها به مسکن، اشتغال پایدار و حمایت‌های مؤثر نیاز دارند و از سوی دیگر، باید شرایطی فراهم شود که فرزندآوری با نگرانی دائمی درباره آینده شغلی، معیشت و کیفیت زندگی همراه نباشد.
در مجموع، کاهش فرزندآوری مسئله‌ای چندبعدی است و نمی‌توان با اتکا به یک سیاست یا راهکار فرهنگی به‌تنهایی آن را حل کرد. بهبود شرایط اقتصادی خانواده‌ها، حمایت از والدین شاغل، تسهیل ازدواج و تربیت فرزند و گفت‌وگو درباره تغییرات سبک زندگی، در کنار یکدیگر می‌توانند زمینه اجرای مؤثرتر سیاست‌های جوانی جمعیت را فراهم کنند.
*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما
انتهای پیام