ابهام در اجرای طرح «تورم صفر»؛ از کمبود کالا تا نقص اطلاعات در سامانه شهرزاد

حدود سه هفته پس از اعلام طرح «تورم صفر» شهرداری تهران با هدف تثبیت قیمت ۱۲ قلم کالای اساسی، بررسی میدانی از برخی فروشگاه‌ها و سامانه شهرزاد، ابهام‌هایی درباره موجودی کالا، شفافیت مشخصات محصولات و اجرای سهمیه‌های خرید نشان می‌دهد؛ مسائلی که ارزیابی اثربخشی این طرح را به انتشار اطلاعات دقیق‌تر از سوی مسئولان وابسته می‌کند.

**به گزارش پژواک کارفرما،** افزایش قیمت مواد غذایی و کالاهای ضروری، فشار قابل توجهی بر هزینه‌های خانوار وارد کرده است. بر اساس آمار مرکز آمار ایران، تورم نقطه‌به‌نقطه کشور در شهریور ۱۴۰۵ به ۸۹.۸ درصد و این شاخص در گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات به ۱۲۱.۸ درصد رسیده است. در چنین شرایطی، سیاست‌هایی که با هدف کاهش هزینه تأمین کالاهای اساسی اجرا می‌شوند، از منظر قیمت، استمرار عرضه و سهولت دسترسی مصرف‌کنندگان اهمیت ویژه‌ای دارند.

شهرداری تهران هفتم مهرماه از اجرای طرحی با عنوان «تورم صفر» خبر داد که بر اساس آن، قیمت ۱۲ قلم کالای اساسی برای مدت شش ماه تثبیت می‌شود. این اقلام شامل برنج، گوشت، ماکارونی، سویا، خرما، روغن، شکر و حبوبات است و قرار است از طریق میادین میوه و تره‌بار، فروشگاه‌های شهروند و سامانه شهرزاد در اختیار شهروندان قرار گیرد.

بر اساس توضیحات اولیه شهرداری، قیمت روغن و شکر در سطح تعیین‌شده هنگام آغاز طرح ثابت می‌ماند و سایر اقلام نیز با قیمت‌هایی پایین‌تر از نرخ بازار عرضه می‌شوند. میزان اختلاف قیمت اعلام‌شده، بسته به نوع کالا، بین پنج تا ۵۰ درصد است. همچنین برنامه‌هایی برای اضافه شدن اقلامی مانند مرغ، پنیر و رب گوجه‌فرنگی به سبد طرح مطرح شده است.

با این حال، تثبیت قیمت چند کالای منتخب با صفر شدن نرخ تورم عمومی تفاوت دارد. این سیاست در صورت اجرای مؤثر می‌تواند هزینه خرید اقلام مشمول را برای خانوارها کاهش دهد، اما به‌تنهایی به معنای مهار افزایش قیمت سایر کالاها و خدمات نیست.

خرید اینترنتی؛ مسیر اصلی دسترسی در برخی فروشگاه‌ها

بررسی وضعیت عرضه در یکی از فروشگاه‌های شهروند در غرب تهران نشان داد که با وجود نشانه‌های تبلیغاتی طرح در ورودی فروشگاه، بخش اختصاص‌یافته به آن هنگام مراجعه بسته بود. یکی از مسئولان فروشگاه توضیح داد که خرید اقلام مشمول طرح در این شعبه فعلاً از طریق سفارش اینترنتی انجام می‌شود.

بر اساس توضیحات ارائه‌شده، متقاضیان باید پس از احراز هویت در سامانه شهرزاد، فروشگاه‌ها یا مراکز قابل دسترس را بر اساس محل سکونت خود بررسی کنند، موجودی کالای موردنظر را ببینند و سفارش خود را ثبت کنند. تحویل سفارش نیز می‌تواند با مراجعه حضوری یا ارسال به نشانی مشتری انجام شود؛ البته ارسال در منزل هزینه جداگانه دارد.

این توضیحات، وضعیت اعلام‌شده در یک شعبه را منعکس می‌کند و به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره نحوه عرضه در تمام فروشگاه‌های شهروند کافی نیست.

مسئول یکی دیگر از فروشگاه‌های شهروند نیز استقبال از طرح را در زمان مراجعه معمولی توصیف کرد و احتمال داد در صورت افزایش قیمت کالاها در ماه‌های آینده و بیشتر شدن فاصله قیمت بازار با نرخ‌های طرح، تقاضا افزایش یابد. این ارزیابی، دیدگاه یک مسئول فروشگاه است و بدون انتشار آمار فروش و تعداد سفارش‌ها نمی‌توان آن را به کل طرح تعمیم داد.

فاصله قیمت‌ها چقدر است؟

یکی از پرسش‌های مطرح درباره طرح «تورم صفر»، میزان تفاوت قیمت کالاهای مشمول با محصولات مشابه در بازار است.

یکی از مسئولان فروشگاه شهروند معتقد بود قیمت بسیاری از کالاهای عرضه‌شده در این فروشگاه، به دلیل کاهش سود بازرگانی، فاصله زیادی با قیمت‌های طرح ندارد. با این حال، در مقایسه انجام‌شده هنگام مراجعه، میان برخی کالاهایی که به‌عنوان محصولات مشابه معرفی شدند، اختلاف قیمتی حدود ۵۵ هزار تومان مشاهده شد.

البته برای ارزیابی دقیق میزان صرفه‌جویی مصرف‌کنندگان، باید محصولات از نظر برند، وزن، کیفیت و مشخصات یکسان باشند و قیمت آن‌ها در زمان مشخص مقایسه شود. بدون چنین اطلاعاتی، نمی‌توان اختلاف قیمت مشاهده‌شده را به تمام اقلام مشمول تعمیم داد.

انتشار فهرست به‌روز قیمت‌ها، مشخصات محصولات و قیمت کالاهای مشابه در بازار می‌تواند امکان مقایسه مستقل را برای شهروندان فراهم کند و تصویر روشن‌تری از میزان مزیت اقتصادی طرح ارائه دهد.

ابهام در مشخصات کالاها و موجودی سامانه شهرزاد

یکی از مسائل مطرح در خرید اینترنتی، دسترسی به اطلاعات کامل کالا پیش از ثبت سفارش است. هنگامی که مصرف‌کننده امکان انتخاب مستقیم محصول از قفسه را ندارد، مشخص بودن برند، وزن، قیمت نهایی و موجودی کالا اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

اگر اطلاعات محصول در سامانه به‌اندازه کافی دقیق نباشد، خریدار نمی‌تواند با اطمینان از مشخصات کالای دریافتی، گزینه‌های مختلف را مقایسه کند. این مسئله علاوه بر محدود کردن حق انتخاب مصرف‌کننده، ارزیابی شفافیت قیمت‌ها را نیز دشوار می‌کند.

موضوع دیگر، عرضه نشدن برخی کالاها با قیمت اعلام‌شده در سامانه در زمان مراجعه است. برای نمونه، در بررسی انجام‌شده در ۲۰ مهرماه، گوشت منجمد با قیمت اعلام‌شده در سامانه در برخی زمان‌های مراجعه در دسترس نبود.

این وضعیت، ضرورت روشن شدن مسئولیت تأمین کالا و سازوکار اعلام موجودی را برجسته می‌کند. مشخص نیست در صورت نبود یک قلم کالا، چه زمانی موجودی آن تکمیل می‌شود و آیا سامانه می‌تواند زمان تقریبی عرضه مجدد را به اطلاع متقاضیان برساند یا خیر.

البته مشاهده نبود یک کالا در زمان مشخص، به‌تنهایی به معنای کمبود مستمر آن در تمام مراکز عرضه نیست؛ برای ارزیابی گستره مشکل، انتشار اطلاعات مستند درباره موجودی و میزان تأمین کالاها ضروری است.

سهمیه‌های خرید چه زمانی اعمال می‌شوند؟

یکی دیگر از موضوعات قابل بررسی، نحوه اجرای محدودیت‌های خرید اعلام‌شده برای هر نفر است. در توضیحات اولیه طرح، برای خرید برخی کالاها سهمیه ماهانه در نظر گرفته شده بود؛ از جمله دو کیلوگرم برنج، دو کیلوگرم گوشت، دو کیلوگرم سویا، یک کیلو و ۳۰۰ گرم روغن و چهار کیلوگرم حبوبات.

با این حال، در بررسی سامانه شهرزاد در ۲۷ مهرماه ۱۴۰۵، این محدودیت‌ها اعمال نشده بود. این موضوع پرسش‌هایی درباره زمان فعال شدن سازوکار کنترل سهمیه‌ها و نحوه نظارت بر رعایت سقف خرید ایجاد می‌کند.

اگر محدودیت‌های خرید بخشی از طراحی طرح برای توزیع عادلانه کالاها و جلوگیری از خرید بیش از نیاز باشد، لازم است زمان اجرای آن‌ها و شیوه کنترل سهمیه‌ها به‌صورت شفاف اعلام شود. در غیر این صورت، ارزیابی میزان رعایت ضوابط و دسترسی برابر خانوارها به کالاهای مشمول دشوار خواهد بود.

موفقیت طرح به استمرار عرضه و شفافیت اطلاعات وابسته است

طرح «تورم صفر» با هدف تثبیت قیمت تعدادی از کالاهای اساسی آغاز شده است؛ با این حال، ارزیابی نتیجه آن صرفاً به اعلام قیمت‌های اولیه محدود نمی‌شود. استمرار تأمین کالا، دسترسی آسان شهروندان، مشخص بودن ویژگی‌های محصولات، اجرای سهمیه‌ها و امکان مقایسه قیمت‌ها از جمله عواملی هستند که بر میزان اثربخشی این سیاست تأثیر می‌گذارند.

از سوی دیگر، انتشار آمار فروش، تعداد سفارش‌های ثبت‌شده، میزان موجودی و دفعات تأمین مجدد کالاها می‌تواند به سنجش میزان استقبال عمومی و شناسایی نقاط ضعف اجرایی کمک کند.

در شرایطی که هزینه‌های خوراکی سهم مهمی از مخارج خانوار را تشکیل می‌دهد، موفقیت چنین طرحی به هماهنگی میان سیاست قیمت‌گذاری، تأمین پایدار کالا و نظارت بر شبکه توزیع وابسته است.

انتظار می‌رود شهرداری تهران، سازمان میادین میوه و تره‌بار و فروشگاه‌های شهروند درباره نحوه تأمین مستمر اقلام، وضعیت موجودی مراکز عرضه، شفافیت اطلاعات سامانه شهرزاد و زمان اجرای محدودیت‌های خرید توضیحات روشنی ارائه کنند تا امکان ارزیابی دقیق‌تر عملکرد طرح فراهم شود.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما