شبکه برق باید برای «مهمان جدید» آماده شود

معاون برق و انرژی وزیر نیرو با تأکید بر اینکه شبکه برق ایران همچنان ظرفیت پذیرش نیروگاه‌های تجدیدپذیر جدید را دارد، گفت: دستیابی به هدف ۳۰ هزار مگاواتی انرژی‌های تجدیدپذیر، بدون تقویت شبکه انتقال، توسعه ذخیره‌سازها، افزایش انعطاف‌پذیری بهره‌برداری و مشارکت نیروگاه‌های کوچک و انشعابی امکان‌پذیر نخواهد بود.

رجبی‌مشهدی با اشاره به افزایش سهم انرژی‌های خورشیدی و بادی در سبد تولید برق اظهار کرد: تولید نیروگاه‌های تجدیدپذیر برخلاف بسیاری از نیروگاه‌های متعارف ثابت و کاملاً فرمان‌پذیر نیست و کاهش تابش خورشید یا تغییر سرعت باد می‌تواند در مدت کوتاهی میزان تولید برق را تغییر دهد. هرچه سهم این منابع در شبکه افزایش پیدا کند، مدیریت این نوسانات نیز اهمیت بیشتری خواهد یافت.

وی با بیان اینکه تجدیدپذیرها دیگر بازیگران حاشیه‌ای صنعت برق نیستند، گفت: «باید برای این مهمان جدید در شبکه جا باز کنیم و بپذیریم که انرژی‌های تجدیدپذیر هم وارد بازی شده‌اند.»

شبکه برق هنوز به نقطه اشباع نرسیده است

معاون وزیر نیرو با اشاره به تجربه خود از بازدید یک مرکز کنترل برق در چین در سال ۱۳۹۴ گفت: در آن مرکز که منطقه تحت پوشش آن حدود ۲۰۰ هزار مگاوات مصرف داشت، بخشی مستقل برای کنترل نیروگاه‌های تجدیدپذیر ایجاد شده بود و کارشناسان به‌صورت لحظه‌ای نوسانات تولید خورشیدی و بادی را مدیریت می‌کردند.

به گفته رجبی‌مشهدی، در چنین شرایطی ابتدا با افزایش تولید تجدیدپذیرها، تولید نیروگاه‌های حرارتی کاهش پیدا می‌کند و اگر این اقدام برای حفظ تعادل شبکه کافی نباشد، بخشی از تولید نیروگاه‌های تجدیدپذیر نیز محدود می‌شود.

وی افزود: شبکه برق ایران نیز باید به سمت چنین انعطاف‌پذیری حرکت کند؛ به این معنا که همان‌طور که امروز برای حفظ پایداری شبکه ممکن است تولید واحدهای حرارتی کاهش یابد یا یک واحد موقتاً از مدار خارج شود، امکان مدیریت منعطف تولید تجدیدپذیرها نیز فراهم شود.

رجبی‌مشهدی تأکید کرد که توسعه تجدیدپذیرها تنها به معنای ساخت نیروگاه‌های جدید نیست و هم‌زمان باید خطوط انتقال تقویت، ذخیره‌سازها توسعه، امکان اتصال منعطف نیروگاه‌ها فراهم و هماهنگی میان منابع مختلف تولید برق افزایش یابد.

ظرفیت تجدیدپذیرها به ۱۲ هزار مگاوات می‌رسد

معاون برق و انرژی وزیر نیرو گفت: پیش‌بینی می‌شود ظرفیت تجدیدپذیرهای کشور در اواخر خرداد یا اوایل تیر ۱۴۰۶ به حدود ۱۲ هزار مگاوات برسد، اما توان عملی قابل مشاهده و بهره‌برداری در مرکز کنترل شبکه احتمالاً حدود ۸ هزار مگاوات خواهد بود.

وی ضریب تقریبی تبدیل ظرفیت اسمی به توان عملی را در ایران حدود ۰.۶۶ اعلام کرد و افزود: اگر ظرفیت تجدیدپذیرها به ۱۲ هزار مگاوات برسد، توان قابل اتکای آن‌ها در شبکه حدود ۸ هزار مگاوات خواهد بود.

رجبی‌مشهدی البته توضیح داد که این محاسبه بیشتر مربوط به منابعی مانند خورشید و باد است که تولید آن‌ها به شرایط جوی وابسته است و بخشی از ظرفیت تجدیدپذیرها ممکن است مربوط به نیروگاه‌های برق‌آبی کوچک یا منابعی باشد که عدم قطعیت کمتری دارند.

وی گفت: ایران در حال حاضر همچنان در مرحله نخست نفوذ تجدیدپذیرها قرار دارد و احتمالاً از نیمه دوم سال آینده وارد مرحله دوم خواهد شد.

همه مجوزهای تجدیدپذیر به معنای اجرای پروژه نیست

معاون وزیر نیرو با اشاره به تفاوت میان ظرفیت مجوزهای صادرشده و پروژه‌های در حال اجرا اظهار کرد: گاهی اعلام می‌شود برای حدود ۱۳۰ هزار مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر پروانه صادر شده است، اما این مجوزها به معنای اجرای قطعی پروژه‌ها نیست.

به گفته وی، شرایط متقاضیان نیز متفاوت است؛ یک متقاضی ممکن است صرفاً درخواست خود را ثبت کرده باشد، در حالی که متقاضی دیگری زمین را آماده کرده، مجوزهای لازم را گرفته، تجهیزات خریداری کرده و عملیات اجرایی را آغاز کرده است.

رجبی‌مشهدی برآورد کرد شاید کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت‌هایی که برای آن‌ها تقاضای پروانه ثبت شده، در حال حاضر واقعاً فعال باشند؛ هرچند ممکن است برآورد ساتبا این رقم را تا حدود ۲۰ درصد نشان دهد.

وی همچنین از لغو حدود ۳۴ هزار مگاوات مجوز به دلیل انجام‌نشدن اقدامات لازم از سوی متقاضیان خبر داد و گفت احتمال دارد ۳۰ تا ۴۰ هزار مگاوات دیگر نیز در شرایط مشابه قرار داشته باشند. در مقابل، ظرفیت پروژه‌هایی که موافقت اتصال به شبکه دریافت کرده‌اند، حدود ۱۱ تا ۱۲ هزار مگاوات است.

نیروگاه‌های کوچک، پشت‌بامی و انشعابی برای رسیدن به ۳۰ هزار مگاوات

رجبی‌مشهدی دستیابی به هدف ۳۰ هزار مگاوات انرژی تجدیدپذیر را بدون مشارکت نیروگاه‌های انشعابی، پشت‌بامی و کوچک‌مقیاس دشوار دانست و گفت: اگر قرار باشد این ظرفیت بدون ایجاد تنش و دشواری در شبکه محقق شود، باید سهم قابل توجهی به نیروگاه‌های کوچک اختصاص یابد.

به گفته وی، می‌توان ظرفیتی حدود ۲ تا ۵ هزار مگاوات برای این بخش در نظر گرفت و ساتبا نیز طرحی با ظرفیت حدود ۵ هزار مگاوات ارائه کرده که گام نخست آن با ظرفیت هزار مگاوات در حال عملیاتی‌شدن است.

وی میزان استقبال مردم از نیروگاه‌های پشت‌بامی را نیز قابل توجه دانست و گفت: پرسش‌های متعدد مردم درباره محل مراجعه، میزان تسهیلات بانکی و هزینه احداث سامانه‌های خورشیدی نشان می‌دهد بستر اجتماعی مناسبی برای توسعه نیروگاه‌های کوچک و مردمی شکل گرفته است.

معاون وزیر نیرو افزود: هماهنگی‌هایی با سازمان نظام مهندسی انجام شده تا نصب سامانه خورشیدی برای ساختمان‌های چهار طبقه به بالا الزامی شود. برای ساختمان‌های دیگر در شرایط فعلی الزام مطرح نیست، اما با ایجاد مشوق‌های مناسب می‌توان تقاضا را افزایش داد.

وی همچنین استفاده از اینورترهای دوگانه را یکی از راهکارهای افزایش جذابیت سامانه‌های خورشیدی دانست؛ به‌گونه‌ای که سامانه بتواند هم در حالت متصل به شبکه و هم مستقل از شبکه فعالیت کند و در زمان خاموشی نیز برق خورشیدی در اختیار ساختمان قرار گیرد.

چاه‌های کشاورزی؛ ظرفیت بزرگ توسعه خورشیدی

رجبی‌مشهدی چاه‌های کشاورزی را یکی از ظرفیت‌های مهم توسعه نیروگاه‌های خورشیدی عنوان کرد و گفت: از حدود ۳۰۰ هزار حلقه چاه کشاورزی کشور، بیش از ۲۰۰ هزار حلقه می‌توانند مستعد نصب سامانه‌های خورشیدی ۵۰ تا ۱۰۰ کیلوواتی باشند.

به گفته وی، استفاده از این ظرفیت می‌تواند بین ۱۰ تا ۱۵ هزار مگاوات نیروگاه خورشیدی ایجاد کند. پنل‌ها نیز می‌توانند در ارتفاع نصب شوند تا فضای زیر آن‌ها برای انبار یا سایر فعالیت‌های کشاورزی و تولیدی مورد استفاده قرار گیرد.

سقف کارخانه‌ها، سوله‌های صنعتی و ساختمان‌های بزرگ نیز از دیگر ظرفیت‌های توسعه نیروگاه‌های پراکنده است.

خورشیدی پراکنده و بادی متمرکز

معاون وزیر نیرو با تأکید بر اینکه نمی‌توان یک نسخه واحد برای همه نیروگاه‌های تجدیدپذیر ارائه کرد، گفت: شرایط نیروگاه‌های بادی با خورشیدی متفاوت است و ظرفیت مناسب تولید برق بادی در همه نقاط کشور وجود ندارد.

وی مناطق خواف، نشتیفان و میل‌نادر را از مناطق دارای ظرفیت ویژه بادی عنوان کرد و افزود: در برخی از این مناطق ضریب ظرفیت نیروگاه بادی به حدود ۵۰ درصد می‌رسد.

رجبی‌مشهدی ادامه داد: به دلیل محدودبودن زمین‌های دارای پتانسیل ممتاز بادی، بهتر است نیروگاه‌های بادی در مقیاس بزرگ احداث شوند؛ در حالی که نیروگاه‌های خورشیدی به دلیل گستردگی تابش در کشور می‌توانند کوچک‌تر و پراکنده‌تر باشند.

به گفته وی، پراکندگی نیروگاه‌های خورشیدی هزینه اتصال را کاهش می‌دهد و فشار ناشی از نوسانات تولید را در یک نقطه مشخص شبکه کمتر می‌کند.

اتصال موقت نیروگاه‌ها برای جلوگیری از هدررفت تولید

معاون برق و انرژی وزیر نیرو یکی از راهکارهای مورد توجه را استفاده از اتصال موقت و غیرقطعی برای نیروگاه‌هایی دانست که برخی الزامات اتصال آن‌ها هنوز تکمیل نشده است.

وی گفت: در شرایطی که کشور با ناترازی شدید برق مواجه است، نباید حتی یک کیلووات تولید تجدیدپذیر صرفاً به دلیل تکمیل‌نشدن برخی الزامات اتصال، از مدار خارج بماند.

رجبی‌مشهدی توضیح داد: ممکن است نیروگاه آماده بهره‌برداری باشد، اما شبکه یا پست مورد نیاز برای اتصال کامل آن هنوز آماده نشده باشد؛ در این شرایط می‌توان با ایجاد آرایش‌های موقت ورود و خروج، نیروگاه را به شبکه متصل کرد.

وی همچنین کاهش چندساعته تولید واحدهای گازی و بخار را برای ورود حداکثری برق تجدیدپذیر قابل بررسی دانست و افزود: اگر شرایط شبکه اجازه ادامه این وضعیت را ندهد، می‌توان تولید نیروگاه تجدیدپذیر را محدود کرد که در صنعت برق با عنوان «Curtailment» شناخته می‌شود.

ذخیره‌سازی؛ الزام مرحله بعدی توسعه تجدیدپذیرها

رجبی‌مشهدی با اشاره به افزایش سهم تجدیدپذیرها گفت: در مراحل ابتدایی می‌توان بخشی از نوسانات تولید را با هماهنگی نیروگاه‌های حرارتی مدیریت کرد، اما در مراحل سوم و چهارم نفوذ تجدیدپذیرها، روش‌های فعلی به‌تنهایی کافی نخواهد بود.

به گفته وی، در آن مرحله سه مسیر اصلی شامل تقویت گسترده شبکه انتقال، توسعه ذخیره‌سازها و افزایش انعطاف‌پذیری بار و مصرف‌کنندگان باید هم‌زمان دنبال شود.

وی از مطالعات مربوط به استفاده از ظرفیت سدهای آزاد و رودبار به‌عنوان نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای خبر داد و گفت ظرفیت نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای در جنوب‌غرب کشور می‌تواند به حدود ۳ هزار مگاوات برسد.

معاون وزیر نیرو تأکید کرد: اگر شبکه‌های به‌هم‌پیوسته کشور به اندازه کافی تقویت نشوند، ذخیره‌سازها نیز باید به شکل پراکنده در مناطقی مانند خراسان، آذربایجان و سایر نقاط متناسب با توسعه تجدیدپذیرها ایجاد شوند.

سیاه‌بیشه؛ نمونه اهمیت انعطاف‌پذیری در شبکه

رجبی‌مشهدی نیروگاه تلمبه‌ذخیره‌ای سیاه‌بیشه را یکی از ارزشمندترین ابزارهای مرکز کنترل شبکه دانست و گفت این نیروگاه می‌تواند در کوتاه‌ترین زمان تولید خود را افزایش یا کاهش دهد و بخشی از تغییرات و عدم قطعیت‌های شبکه را جبران کند.

وی افزود: شاید هنگام احداث سیاه‌بیشه اهمیت امروز این نیروگاه به‌طور کامل قابل پیش‌بینی نبود، اما اکنون بهره‌بردار شبکه ارزش انعطاف‌پذیری آن را به‌خوبی درک می‌کند.

به گفته وی، باتری‌ها و ذخیره‌سازهای الکتریکی نیز در کنار نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای به‌عنوان گزینه‌های مکمل مطرح هستند. نقاط مناسب برای استقرار این ذخیره‌سازها شناسایی شده و یکی دو طرح کوچک نیز در حال ورود به مرحله اجراست.

رجبی‌مشهدی گفت برای سال آینده حدود ۳ هزار مگاوات ظرفیت ذخیره‌سازی در نظر گرفته شده و امید است دست‌کم هزار مگاوات از این ظرفیت به‌صورت پراکنده در نقاط مورد نیاز شبکه اجرا شود.

سرمایه‌گذاری بدون مشوق اقتصادی پیش نمی‌رود

معاون وزیر نیرو در واکنش به انتقادها درباره اقتصادی‌نبودن ذخیره‌سازها برای سرمایه‌گذاران گفت: سیاست‌های وزارت نیرو ثابت و ایستا نخواهد بود و اگر مشخص شود سرمایه‌گذاری در بخشی متوقف شده یا مشوق‌های موجود کارایی لازم را ندارند، سیاست‌ها باید تغییر کند.

وی امنیت سرمایه‌گذاری را یک اصل ضروری دانست و افزود: در کشورهای دیگر نیز تعرفه‌های خرید تضمینی برای همیشه ثابت نمانده‌اند و با بلوغ فناوری و بازار، تغییر کرده یا با سیاست‌های جدید جایگزین شده‌اند.

رجبی‌مشهدی تأکید کرد: باید مسیر روشنی برای سرمایه‌گذار تعریف شود؛ مسیری که هم امکان اصلاح سیاست‌ها متناسب با تحولات فناوری را فراهم کند و هم انگیزه بخش خصوصی برای سرمایه‌گذاری را از بین نبرد.

تابلوی برق سبز و نقش تجمیع‌کننده‌ها

وی راه‌اندازی تابلوی برق سبز را یکی از اقدامات مهم اقتصادی در حوزه تجدیدپذیرها دانست و گفت این بازار با استقبال مناسبی روبه‌رو شده است.

به گفته رجبی‌مشهدی، با تصویب آیین‌نامه مربوط به بند «ب» ماده ۴۳، تقاضای جدید و قابل توجهی برای برق تجدیدپذیر ایجاد شده است. مقررات مربوط به این بخش قرار بود در تیرماه ابلاغ شود، اما پس از دریافت دیدگاه فعالان و صاحب‌نظران، اجرای آن با حدود دو ماه تأخیر به شهریورماه موکول شد.

وی افزود: قیمت‌های خرید برق ثابت نخواهد ماند و متناسب با سازوکارهای خرید تضمینی اصلاح می‌شود. نیروگاه‌های کوچک و متقاضیان فروش برق نیز می‌توانند از ظرفیت تجمیع‌کننده‌ها استفاده کنند.

معاون برق و انرژی وزیر نیرو، تجمیع‌کننده‌ها را یکی از حلقه‌های مهم توسعه مردمی تجدیدپذیرها دانست و گفت: این نهادها ظرفیت نیروگاه‌های کوچک را تجمیع کرده، تولید آن‌ها را مدیریت و برق تولیدی را در بازار عرضه می‌کنند.

وی ادامه داد: آیین‌نامه فعالیت تجمیع‌کننده‌ها در وزارت نیرو تهیه شده و برای دریافت نظر نهادها، انجمن‌ها و اتاق بازرگانی در حال بررسی است.

بدون تقویت شبکه، هدف ۳۰ هزار مگاوات محقق نمی‌شود

رجبی‌مشهدی در ادامه بر ضرورت تقویت کریدورهای اصلی انتقال برق تأکید کرد و گفت: کریدورهای ۴۰۰ کیلوولت و بالاتر باید تقویت شوند؛ زیرا اگر هدف رسیدن به ظرفیت ۳۰ هزار مگاوات تجدیدپذیر جدی است، شبکه فعلی در برخی مناطق توان انتقال این حجم از انرژی را نخواهد داشت.

به گفته وی، توسعه‌نیافتن شبکه انتقال موجب ایجاد گلوگاه و از دست رفتن بخشی از برق تولیدی نیروگاه‌ها خواهد شد؛ موضوعی که هم به سرمایه‌گذار و هم به اقتصاد کشور خسارت وارد می‌کند.

معاون وزیر نیرو مسئولیت توسعه خطوط و اتصالات اصلی شبکه را بر عهده دولت دانست و گفت: این زیرساخت‌ها باید با منابع عمومی توسعه یابند، اما اتصال محلی نیروگاه به نزدیک‌ترین نقطه شبکه باید در تعهد سرمایه‌گذار خصوصی باشد.

وی تأکید کرد: تقویت شبکه، توسعه ذخیره‌سازها و مدیریت مصرف باید هم‌زمان پیش بروند و هیچ‌کدام به‌تنهایی پاسخ‌گوی نیازهای آینده صنعت برق نخواهند بود.

تجدیدپذیرها تنها راه‌حل ناترازی برق نیستند

رجبی‌مشهدی توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر را در شرایط فعلی یک ضرورت دانست، اما گفت نباید همه مسائل صنعت برق تنها از این مسیر دنبال شود.

به گفته وی، بهینه‌سازی مصرف، تکمیل بخش بخار نیروگاه‌های سیکل ترکیبی، متنوع‌سازی سبد تولید و توسعه نیروگاه‌های اتمی نیز باید در برنامه صنعت برق باقی بمانند؛ حتی اگر برخی از این ظرفیت‌ها دیرتر وارد مدار شوند.

وی افزود: مشکلات تأمین برق و سوخت می‌تواند فرصتی برای حرکت جدی‌تر به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر باشد، اما این توسعه باید هم‌زمان با آماده‌سازی شبکه، ایجاد سازوکارهای اقتصادی و مشارکت بخش خصوصی انجام شود.

در مجموع، سخنان معاون برق و انرژی وزیر نیرو نشان می‌دهد صنعت برق در حال ورود به مرحله‌ای است که در آن توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی دیگر صرفاً به افزایش ظرفیت تولید محدود نمی‌شود. برای تحقق هدف ۳۰ هزار مگاواتی، شبکه انتقال باید تقویت شود، ذخیره‌سازها توسعه یابند، مصرف انعطاف‌پذیرتر شود و بازار برق نیز امکان حضور تولیدکنندگان کوچک را فراهم کند.

به این ترتیب، خورشید و باد به بازیگران اصلی صنعت برق تبدیل شده‌اند؛ اما برای حضور پایدار آن‌ها، علاوه بر احداث نیروگاه، باید زیرساخت، بازار و قواعد بهره‌برداری شبکه نیز متناسب با این شرایط جدید تغییر کند.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما