کریدورهای شرقی و شمالی باید محور تجارت خارجی ایران در دوره پساجنگ باشند

در پی دو مقطع تنش نظامی در اسفندماه ۱۴۰۴ و خردادماه ۱۴۰۵، تداوم جریان پایدار تجارت خارجی و تأمین کالاهای اساسی به اولویت اصلی سیاست‌گذاری اقتصادی کشور تبدیل شد. تجربه «جنگ ۴۰ روزه» نشان داد اتکای بیش از حد به چند مسیر محدود تجاری و ارزی، می‌تواند در شرایط بحران، امنیت اقتصادی کشور را تهدید کند. از همین رو، بازآرایی نظام تجاری و توسعه مسیرهای جایگزین تأمین کالا اکنون اهمیت ویژه‌ای دارد.

ایران با ۱۵ کشور همسایه و دسترسی همزمان به آب‌های آزاد، آسیای مرکزی، قفقاز و شبه‌قاره، ظرفیت قابل‌توجهی برای متنوع‌سازی مسیرهای تجارت خارجی دارد؛ ظرفیتی که در دوره پساجنگ می‌تواند پایه تاب‌آوری اقتصادی کشور را تقویت کند.

تغییر ترکیب واردات ایران در ۱۴۰۴

آمارهای تجاری نشان می‌دهد که با وجود فشارهای جنگی، مبادلات ایران با حدود ۲۰ کشور پیرامونی ادامه داشته است. واردات از این کشورها در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۰ میلیارد دلار و ۲۷ میلیون تن بوده در حالی که این رقم در سال ۱۴۰۳، حدود ۳۸ میلیارد دلار و ۲۳ میلیون تن بود.

نتایج این مقایسه:

وزن واردات: افزایش ۱۴ درصدی

ارزش دلاری واردات: کاهش حدود ۲۰ درصدی

این روند نشان می‌دهد ایران به سمت واردات کالاهای پایه، مواد خام و اقلام ضروری با ارزش افزوده پایین‌تر حرکت کرده و در عین حال توانسته جریان واردات را—even در دوره بحران—حفظ کند.

وضعیت تجارت ایران و امارات در سال ۱۴۰۵

امارات در سال ۱۴۰۴ یکی از مهم‌ترین گره‌های تجاری ایران بوده است. تراز تجاری دو کشور حدود ۲۵ تا ۲۷ میلیارد دلار برآورد می‌شود:

واردات از امارات: ۱۵ تا ۱۷ میلیارد دلار

صادرات به امارات: حدود ۱۰ میلیارد دلار

اما تنها ۱۰ درصد کالاهای وارداتی از این مسیر، تولید مستقیم امارات است و حدود ۹۰ درصد کالاها منشأ خارجی دارند. این وابستگی بالا نشان می‌دهد که هرگونه اختلال در مسیر امارات می‌تواند بخشی از زنجیره تأمین ایران را متاثر کند. بنابراین، برنامه‌ریزی برای انتقال بخشی از واردات به کریدورهای جایگزین یک ضرورت است.

ترکیه؛ نخستین گزینه برای کاهش وابستگی به امارات

ترکیه با ۶۰۰ میلیارد دلار تجارت خارجی سالانه، یکی از بزرگ‌ترین هاب‌های لجستیکی منطقه است، اما سهم ایران از این ظرفیت تنها ۱۰ تا ۱۲ میلیارد دلار است؛ کمتر از دو درصد تجارت خارجی ترکیه.

ترکیه می‌تواند نقش مهمی در تأمین کالاهای واسطه‌ای، ماشین‌آلات، مواد اولیه صنعتی و صادرات مجدد کالا به ایران داشته باشد و ایجاد مسیرهای جایگزین از طریق ترکیه می‌تواند ریسک‌های ناشی از وابستگی به امارات را کاهش دهد.

تقویت همکاری با اتحادیه اوراسیا

یکی از محورهای مهم در بازآرایی مسیرهای تجاری، همکاری با اتحادیه اقتصادی اوراسیا است. تجارت فعلی ایران با این اتحادیه حدود ۵ میلیارد دلار است و ظرفیت افزایش تا ۱۵ میلیارد دلار در افق سه‌ساله دارد.

رشد واردات از روسیه

در سال ۱۴۰۴ واردات ایران از روسیه حدود ۳۰ درصد رشد داشته و از ۱.۵ میلیارد دلار عبور کرده است.

روسیه می‌تواند تأمین‌کننده:

-غلات

-فولاد

-نهاده‌های دامی

-ماشین‌آلات

-کالاهای صنعتی

تقویت کریدور شمال–جنوب، توسعه بنادر خزر و افزایش ظرفیت ریلی، اکنون یک ضرورت تجاری است.

کریدور شرقی؛ انتقال هاب واردات به پاکستان و گوادر

شرق کشور نیز به سرعت در حال تبدیل شدن به یکی از محورهای جدید تجارت منطقه‌ای است. بندر گوادر پاکستان به‌عنوان یک گزینه راهبردی مطرح شده است. در نشست اخیر گمرک چابهار و گمرک گوادر بر موارد زیر تاکید شد:

-ایجاد پنجره واحد تجاری

-کاهش زمان تشریفات گمرکی

-ایجاد کانال‌های سبز

-تسهیل مبادلات مرزی

این برنامه‌ها می‌تواند هزینه تجارت را کاهش داده و حجم ترانزیت کالا میان ایران و پاکستان را افزایش دهد. ایران همچنین در مسیر شرقی از ظرفیت عمان نیز بهره می‌برد؛ واردات از عمان در سال ۱۴۰۴ از مرز یک میلیارد دلار عبور کرده است.

جمع‌بندی راهبردی

تجربه سال ۱۴۰۴ نشان داد که اقتصاد ایران باید بر پایه تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری بازطراحی شود. برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی:

کریدور شمالی (ترکیه، روسیه، اوراسیا)

کریدور شرقی (پاکستان، گوادر، چابهار)

باید به ستون‌های اصلی تجارت خارجی ایران تبدیل شوند.

اجرای این راهبرد، نیازمند:

1-تیم‌های اجرایی و مذاکره‌کننده

2-توسعه خطوط ریلی و دریایی

3-تسهیل رویه‌های گمرکی

4-انعقاد توافق‌نامه‌های تعرفه‌ای

5-ایجاد مشوق‌های تجاری برای بازرگانان

است. به‌طور کلی، جنگ اخیر این پیام را مشخص کرد که امنیت اقتصادی کشور وابسته به تنوع مسیرهای تجاری و طراحی هوشمندانه نظام تأمین کالا است.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما