توکنیسازی بدهیها در تأمین اجتماعی/راهکار تازه برای تهاتر مطالبات در میان انبوه بدهیها
در حالی که سازمان تأمین اجتماعی با حجم بالایی از بدهیها و مطالبات مواجه است، طرح «توکنیسازی» بهعنوان سازوکاری جدید برای تهاتر بدهیها و تسریع در وصول مطالبات مطرح شده؛ راهبردی که نمونههایی از آن در برخی صندوقهای بازنشستگی جهان نیز تجربه شده اما اجرای آن با ملاحظات و محدودیتهایی همراه بوده است.
طی هفتههای اخیر طرحی با عنوان «توکنیسازی» بدهیها و مطالبات سازمان تأمین اجتماعی با مشارکت این سازمان و مجموعهای از ذینفعان در دستور کار قرار گرفته و قرار است مراحل اولیه اجرای آن آغاز شود.
سازمان تأمین اجتماعی در شرایطی به سراغ این طرح رفته که از یکسو یکی از بزرگترین طلبکاران کشور از دولت، کارفرمایان و برخی نهادهای عمومی غیردولتی به شمار میرود و از سوی دیگر به مراکز درمانی، داروخانهها و شرکتهای طرف قرارداد خود بدهیهای قابل توجهی دارد. در چنین شرایطی، معرفی طرح توکنیسازی با هدف تسریع در وصول مطالبات و جلوگیری از اختلال در ارائه خدمات این سازمان مطرح شده است؛ هرچند کارشناسان معتقدند اجرای آن در ساختار اداری و مالی موجود با چالشهایی همراه خواهد بود.
توکنیسازی چیست؟
توکن در واقع نوعی دارایی یا اعتبار دیجیتال است که بر بستر یک بلاکچین داخلی ایجاد میشود. به بیان سادهتر، در این سازوکار نوعی اعتبار دیجیتال بر اساس بدهیها و مطالبات حسابرسیشده میان نهادها ایجاد میشود و طرفها میتوانند از آن برای تهاتر یا مبادله پایاپای بدهیها و طلبهای خود استفاده کنند.
برخلاف ارزهای دیجیتال شناختهشده مانند بیتکوین یا اتریوم که بلاکچین اختصاصی دارند، توکنها بر بستر شبکههای دیگر ایجاد میشوند. اگر بلاکچین را به یک سیستمعامل تشبیه کنیم، توکنها برنامههایی هستند که روی این سیستم اجرا شده و امکان انتقال و تسویه اعتبار میان بدهکاران و طلبکاران را فراهم میکنند.
در نمونهای ساده از کاربرد این طرح در سازمان تأمین اجتماعی، دولت میتواند بابت بدهیهای خود در حوزه درمان یا سهم سه درصدی بیمه، اعتبار توکنی در شبکه مربوط به تأمین اجتماعی ایجاد کند. سپس این سازمان با استفاده از همان توکنها بخشی از بدهی خود به بیمارستانها، مراکز درمانی و داروخانهها را تسویه کند.
رونمایی رسمی از طرح «تکو»
نوزدهم اردیبهشتماه سال جاری، آیین رونمایی از طرح «توکنایز تأمین اجتماعی» با نام اختصاری «تکو» بهعنوان سازوکاری نوین در زنجیره مکانیزه تهاتر بدهیها و مطالبات این سازمان برگزار شد.
در این مراسم که با حضور مدیران سازمان تأمین اجتماعی، مدیران بانکهای رفاه کارگران، ملت و تجارت و جمعی از فعالان اقتصادی و ذینفعان برگزار شد، از این طرح بهعنوان یکی از ابزارهای جدید تأمین مالی سازمان یاد شد.
مدیرعامل سازمان تأمین اجتماعی در این مراسم اعلام کرد: «توکنایز یکی از روشهای متنوع سازمان برای تأمین مالی است و تنوعبخشی به ابزارهای تأمین مالی میتواند ریسک منابع موردنیاز برای انجام تعهدات را کاهش دهد. این مدل با کاهش وابستگی به نقدینگی و در عین حال حفظ چارچوبهای قانونی، امکان مدیریت هوشمند منابع و تسویه مطمئن تعهدات مالی را برای ذینفعان فراهم میکند.»
در پایان این مراسم، سازوکار «تکو» بهطور رسمی رونمایی شد و با اجرای یک نمونه تهاتر واقعی، فعالیت آن آغاز شد.
نحوه کار سامانه توکنایز
یکی از کارشناسان حوزه خدمات مالی سازمان تأمین اجتماعی در توضیح این طرح میگوید: «با اجرای طرح توکنایز، طلبکاران دیگر ناچار نیستند برای دریافت مطالبات خود مدت طولانی منتظر بمانند. آنها میتوانند طلب خود را به یک دارایی فعال و قابل استفاده تبدیل کنند و درباره نحوه استفاده از آن تصمیم بگیرند.»
به گفته او، این طرح در چند مرحله طراحی شده تا اجرای آن بهصورت تدریجی، ایمن و پایدار انجام شود. در فاز نخست، تمرکز بر طلبکارانی است که بیش از ۱۰۰ میلیون تومان از سازمان تأمین اجتماعی طلب دارند. در این مرحله، مطالبات آنها به توکن تبدیل میشود و امکان نگهداری، انتقال یا استفاده از آن برای تهاتر با دیگر بدهیها فراهم خواهد شد.
این کارشناس توضیح میدهد: «طلبکاران میتوانند با ثبتنام در سامانه تکو و تأیید درخواست خود، توکن مربوط به طلبشان را دریافت کنند. این توکنها قابلیت انتقال و حتی فروش دارند و مالکان میتوانند آنها را به دیگر طلبکاران یا در یک بازار کنترلشده واگذار کنند تا سریعتر به نقدینگی برسند.»او همچنین افزود که برخی بانکهای همکار نیز این توکنها را بهعنوان وثیقه یا سپرده میپذیرند.
تجربه جهانی توکنیسازی
استفاده از توکنیسازی در حوزه صندوقهای بازنشستگی موضوعی کاملاً جدید در جهان نیست. برخی کشورها در منطقه اقیانوسیه و نیز کشورهای شمال اروپا مانند سوئد، فنلاند، نروژ و دانمارک سالهاست که در حوزه استفاده از فناوری بلاکچین و توکنها برای مدیریت داراییها و مطالبات صندوقهای بازنشستگی تجربههایی دارند.
در این کشورها توکنیسازی معمولاً به معنای تبدیل مالکیت یک دارایی واقعی مانند سهام شرکتها، اوراق قرضه، املاک یا حتی فهرست بدهیها به یک توکن دیجیتال در بستر بلاکچین است. هدف از این اقدام افزایش نقدشوندگی داراییها، کاهش هزینههای مبادله و تسهیل دسترسی به بازارهای مالی عنوان شده است.
با این حال، بسیاری از این کشورها هنوز در مرحله آزمایش و توسعه این فناوری هستند و اجرای آن با محدودیتها و نظارتهای جدی همراه است.
محدودیتها و نظارتهای بینالمللی
در اتحادیه اروپا فعالیت صندوقهای بازنشستگی در حوزه توکنها و داراییهای دیجیتال تحت نظارت شدید نهادهای مالی قرار دارد. دولتها و نهادهای ناظر سقفهایی برای مبادلات توکنی تعیین کردهاند تا از ایجاد اختلال در نظام مالی جلوگیری شود.
برای مثال، در نروژ صندوقهای بازنشستگی برای سرمایهگذاری در داراییهای دیجیتال محدودیت مشخصی دارند و سقف مشخصی برای خرید مستقیم توکنها تعیین شده است. در سوئد نیز صدور توکنها تحت نظارت بانک مرکزی انجام میشود و میلیونها نفر در صندوقهای بازنشستگی موسوم به «AP» حساب توکنی دارند، اما حجم این اعتبارات محدود و کنترلشده است.
در دانمارک نیز سرمایهگذاری مستقیم صندوقهای بازنشستگی در داراییهای دیجیتال با محدودیتهایی همراه است و میزان تهاترها در قالب قراردادهایی میان شرکتهای فناوری مالی، صندوقها و بانک مرکزی کنترل میشود.
کارشناسان معتقدند این تجربهها نشان میدهد که اجرای توکنیسازی در اقتصادهایی با ثبات مالی نیز نیازمند چارچوبهای نظارتی دقیق است و در اقتصادهایی با شرایط پیچیدهتر مانند ایران باید این ملاحظات با حساسیت بیشتری مورد توجه قرار گیرد.
توکن؛ راهی برای عبور از بحران مطالبات؟
مهرداد دارانی، کارشناس حوزه تأمین اجتماعی و عضو کمیته بیمهای خانه کارگر، درباره اجرای طرح توکنیسازی در سازمان تأمین اجتماعی میگوید این طرح در صورت اجرای صحیح میتواند به ابزاری کارآمد برای مدیریت بدهیها و مطالبات تبدیل شود.
او توضیح میدهد: «تهاتر میان صندوقها، دولت و بخش خصوصی در بسیاری از کشورها رایج است و استفاده از توکن میتواند این فرآیند را سریعتر و شفافتر کند.»
دارانی پیشنهاد میکند که در گام نخست، بدهیهای متقابل میان وزارت بهداشت و سازمان تأمین اجتماعی از طریق این سازوکار تهاتر شود. به گفته او، در صورتی که نهادهایی مانند وزارت بهداشت یا مراکز درمانی در جای دیگری به دولت بدهکار باشند، میتوان با استفاده از این سیستم بهسرعت بدهیها را تسویه کرد.
این کارشناس تأکید میکند که مهمترین چالش در اجرای این طرح، ایجاد زیرساختهای لازم و هماهنگی میان دستگاههای مختلف است؛ موضوعی که در ساختار اداری و مالی ایران ممکن است زمانبر باشد.
ضرورت هماهنگی میان نهادهای اقتصادی
دارانی معتقد است برای موفقیت این طرح، سازمان برنامه و بودجه، بانک مرکزی و دولت باید همکاری نزدیکی داشته باشند و حتی لازم است دستور اجرای آن در سطحی بالاتر از وزارت کار و سازمان تأمین اجتماعی صادر شود.
او همچنین به بدهیهای سنگین برخی نهادهای عمومی مانند شهرداریها به سازمان تأمین اجتماعی اشاره کرد و گفت استفاده از توکن میتواند به تسویه سریعتر این بدهیها کمک کند، البته تحقق این امر نیازمند دخالت و حمایت دولت است.
مدیریت ریسک در اجرای طرح
این کارشناس در عین حال هشدار میدهد که حجم توکنهای منتشرشده باید بهدقت مدیریت شود. به گفته او، لازم است سقف مشخصی برای مبادلات توکنی میان بخش خصوصی، دولت و نهادهای عمومی تعیین شود تا از بروز مشکلات مالی جلوگیری شود.
او افزود: «ممکن است در برخی موارد با توافقهای اداری یا صورتجلسههای مشترک بتوان حجم مبادلات را مدیریت کرد، اما اصل موضوع این است که ایجاد چنین زیرساختی میتواند بسیاری از مشکلات مالی تأمین اجتماعی را کاهش دهد.»
چالشهای پیش رو
دارانی در پایان تأکید میکند که سازمان تأمین اجتماعی در شرایط اقتصادی دشواری قرار دارد و برای اداره آن باید از ابزارهای نوآورانه استفاده کرد.
به گفته او، در شرایطی که این سازمان ماهانه با هزینههایی در حدود ۲۱۰ هزار میلیارد تومان مواجه است و درآمد آن نیز حدود ۱۵۰ هزار میلیارد تومان برآورد میشود، استفاده از راهکارهای جدید مالی مانند توکنیسازی میتواند به مدیریت منابع و جلوگیری از اختلال در ارائه خدمات کمک کند.
*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما
انتهای پیام