ترانزیت گاز؛ فرصت میلیارد دلاری ایران برای تبدیل شدن به هاب انرژی منطقه

ایران به عنوان یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر گاز طبیعی جهان، علاوه بر ظرفیت صادرات مستقیم گاز، از فرصت مهم دیگری برای درآمدزایی برخوردار است؛ ظرفیتی که در بسیاری از کشورهای جهان به منبع درآمدی پایدار تبدیل شده و آن «ترانزیت گاز» است.

 ترانزیت گاز به معنای انتقال گاز یک کشور به کشور دیگر از طریق خاک یک کشور واسطه و دریافت حق عبور در ازای این خدمات است. در این مدل، کشور میزبان بدون نیاز به فروش مستقیم گاز یا تحمل ریسک‌های بازار جهانی انرژی، از محل عبور گاز درآمد ارزی کسب می‌کند.

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود در یکی از مهم‌ترین نقاط راهبردی انرژی جهان قرار گرفته است. در شمال کشور، روسیه و ترکمنستان به عنوان دارندگان منابع عظیم گازی قرار دارند و در غرب نیز ترکیه و بازارهای اروپایی به عنوان مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی حضور دارند. همچنین دسترسی به خلیج فارس و آب‌های آزاد در جنوب کشور، امکان اتصال به بازارهای جهانی را فراهم کرده است.

این موقعیت جغرافیایی باعث شده ایران در نقطه تلاقی تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان گاز قرار گیرد و ظرفیت بالایی برای ایفای نقش در تجارت منطقه‌ای و بین‌المللی انرژی داشته باشد.

در نظام ترانزیت گاز، کشور تولیدکننده از خطوط لوله عبوری استفاده می‌کند و در مقابل، کشور میزبان به ازای هر هزار مترمکعب گاز مبلغی را به عنوان حق ترانزیت دریافت می‌کند. میزان این تعرفه معمولاً بر اساس توافقات دوجانبه و عواملی مانند طول مسیر، هزینه نگهداری خطوط و شرایط قرارداد تعیین می‌شود.

بررسی‌های بین‌المللی نشان می‌دهد تعرفه ترانزیت گاز در جهان معمولاً بین ۱۵ تا ۴۰ دلار به ازای هر هزار مترمکعب متغیر است. به همین دلیل، با افزایش حجم انتقال، درآمد حاصل از این فعالیت به ارقام قابل توجهی می‌رسد.

بر اساس برآوردهای اقتصادی، اگر سالانه ۳۰ میلیارد مترمکعب گاز از خاک یک کشور عبور کند و میانگین تعرفه ترانزیت ۲۰ دلار در هر هزار مترمکعب باشد، درآمدی در حدود ۶۰۰ میلیون دلار در سال ایجاد خواهد شد. این رقم در صورت افزایش حجم انتقال به ۶۰ میلیارد مترمکعب می‌تواند به حدود ۱.۵ میلیارد دلار برسد و در سناریوهای گسترده‌تر، با عبور ۱۰۰ میلیارد مترمکعب گاز، امکان دستیابی به درآمدی نزدیک به ۳ میلیارد دلار در سال نیز وجود دارد.

تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد ترانزیت گاز می‌تواند به یکی از منابع مهم درآمد ملی تبدیل شود. اوکراین پیش از بحران‌های اخیر، یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال گاز روسیه به اروپا بود و سالانه بین ۲ تا ۳ میلیارد دلار از محل ترانزیت گاز درآمد کسب می‌کرد.

ترکیه نیز که طی سال‌های اخیر تلاش کرده جایگاه خود را به عنوان هاب انرژی منطقه تثبیت کند، سالانه بیش از یک میلیارد دلار از محل انتقال گاز درآمد دارد. همچنین کشورهایی مانند بلاروس و آذربایجان نیز از این مسیر صدها میلیون دلار درآمد سالانه کسب می‌کنند.

کارشناسان معتقدند ترانزیت گاز نسبت به صادرات مستقیم، مزایای قابل توجهی دارد. در صادرات مستقیم، کشور صادرکننده باید سرمایه‌گذاری سنگینی در توسعه میادین گازی و خطوط صادراتی انجام دهد و همزمان با نوسانات قیمت جهانی انرژی نیز مواجه باشد. اما در ترانزیت، کشور میزبان عمدتاً درآمد خود را از محل حق عبور دریافت می‌کند و وابستگی کمتری به تحولات بازار جهانی دارد.

ایران از نظر زیرساختی نیز شرایط مناسبی برای توسعه این فعالیت دارد. شبکه گسترده خطوط انتقال گاز که طی دهه‌های گذشته برای تأمین نیاز داخلی توسعه یافته، می‌تواند در خدمت ترانزیت منطقه‌ای نیز قرار گیرد.

علاوه بر این، ایران تجربه اجرای پروژه‌های سوآپ گاز را نیز در کارنامه خود دارد. در این روش، گاز در یک نقطه از کشور تحویل گرفته شده و معادل آن در نقطه‌ای دیگر به کشور مقصد تحویل داده می‌شود. این مدل موجب کاهش هزینه‌های انتقال و افزایش سرعت اجرای عملیات می‌شود.

بر اساس ظرفیت‌های موجود، امکان دریافت گاز از کشورهای شمالی نظیر ترکمنستان و روسیه و انتقال آن به کشورهای حاشیه خلیج فارس یا سایر بازارهای هدف وجود دارد. همچنین مسیر غربی ایران می‌تواند نقش مهمی در انتقال گاز به ترکیه و بازارهای اروپایی ایفا کند.

کارشناسان حوزه انرژی معتقدند یکی از مزیت‌های مهم ایران در مقایسه با رقبای منطقه‌ای، دسترسی همزمان به مسیرهای شمالی، جنوبی، شرقی و غربی است. در حالی که کشورهایی مانند ترکیه عمدتاً به عنوان پل ارتباطی شرق و غرب شناخته می‌شوند، ایران از ظرفیت اتصال چندین کریدور انرژی به صورت همزمان برخوردار است.

در شرایطی که کشورهای مصرف‌کننده انرژی به دنبال تنوع‌بخشی به مسیرهای تأمین گاز و کاهش ریسک‌های ژئوپلیتیکی هستند، ارائه مسیرهای مطمئن، کوتاه و اقتصادی می‌تواند مزیت رقابتی مهمی برای ایران ایجاد کند.

در کنار درآمد ارزی، توسعه ترانزیت گاز مزایای دیگری نیز به همراه دارد. ایجاد اشتغال در حوزه‌های فنی، مهندسی و بهره‌برداری، تقویت زیرساخت‌های انتقال انرژی، افزایش نقش ایران در معادلات اقتصادی منطقه و ارتقای جایگاه ژئو‌اقتصادی کشور از جمله مهم‌ترین آثار این فعالیت به شمار می‌رود.

با این حال، تحقق این ظرفیت نیازمند توسعه و نوسازی زیرساخت‌ها، جذب سرمایه‌گذاری، انعقاد قراردادهای بلندمدت و تدوین سیاست‌های منسجم در حوزه انرژی است. همچنین ایران در این مسیر با رقابت کشورهایی مانند ترکیه مواجه است که تلاش می‌کنند سهم بیشتری از بازار ترانزیت انرژی را در اختیار بگیرند.

با وجود این چالش‌ها، بررسی تجربیات جهانی نشان می‌دهد ترانزیت گاز می‌تواند سالانه بین یک تا سه میلیارد دلار درآمد پایدار برای ایران ایجاد کند. ظرفیتی که در صورت بهره‌برداری صحیح، علاوه بر ارزآوری، می‌تواند جایگاه کشور را در بازار انرژی منطقه و جهان به شکل قابل توجهی ارتقا دهد.

در مجموع، موقعیت جغرافیایی ممتاز ایران، شبکه گسترده خطوط انتقال گاز و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی، فرصت کم‌نظیری را برای تبدیل شدن به یکی از مهم‌ترین هاب‌های ترانزیت گاز منطقه فراهم کرده است؛ ظرفیتی که می‌تواند به یکی از پایه‌های پایدار درآمدی اقتصاد کشور در سال‌های آینده تبدیل شود.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما