تفاهم اسلام‌آباد روی کاغذ ماند؛ ایران اجرای تعهدات را متوقف کرد

در پی ازسرگیری اقدامات نظامی آمریکا و اعمال محدودیت‌های تازه، جمهوری اسلامی ایران اعلام کرده است که اجرای تعهدات خود در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را به حالت تعلیق درآورده؛ تصمیمی که مقام‌های ایرانی آن را پاسخی حقوقی و متناسب به نقض تعهدات واشنگتن می‌دانند.

پس از آنکه آمریکا به گفته مقام‌های ایرانی با ازسرگیری عملیات نظامی و اتخاذ برخی اقدامات جدید، مفاد تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را نقض کرد، وزارت امور خارجه ایران این رفتار را پایان عملی اعتبار این توافق دانست. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، این اقدام را «مثله کردن» تفاهم‌نامه و کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌الملل وزیر امور خارجه، آن را «متلاشی کردن» این سند توصیف کرده‌اند.

در روزهای اخیر، یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره سرنوشت تفاهم‌نامه اسلام‌آباد بوده است؛ اینکه آیا این توافق همچنان اعتبار دارد یا خیر. بقایی در نشست خبری ۲۹ تیرماه با اشاره به رویکرد ایران گفت که مبنای تهران از ابتدا «تعهد در برابر تعهد» بوده و تا زمانی که طرف مقابل به تعهدات خود عمل می‌کرد، ایران نیز پایبند بود. به گفته وی، پس از آنکه آمریکا تعهدات خود را نقض کرد، ایران نیز اجرای تعهداتش را متوقف کرده است.

اصل «تعهد در برابر تعهد» یا عمل متقابل، یکی از اصول شناخته‌شده حقوق بین‌الملل است که بر اساس آن، اجرای تعهدات میان طرف‌های یک توافق، متقابل و وابسته به پایبندی هر دو طرف است. بر این اساس، اگر یکی از طرفین از انجام تعهدات اساسی خود خودداری کند، طرف مقابل نیز می‌تواند اجرای تعهداتش را متوقف کند.

در حقوق بین‌الملل، چنین وضعیتی تحت عنوان «نقض اساسی معاهده» شناخته می‌شود. در این حالت، اگر یکی از طرفین، مفاد بنیادین توافق را نقض کند، طرف دیگر اختیار دارد اجرای تعهدات خود را تعلیق یا حتی از توافق خارج شود.

به اعتقاد مقام‌های ایرانی، آمریکا طی هفته‌های اخیر با اقداماتی از جمله لغو معافیت‌های صادرات نفت ایران، ازسرگیری محاصره دریایی، تشدید اقدامات نظامی و تلاش برای دخالت در ترتیبات تنگه هرمز، تعهدات اصلی خود ذیل تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را نقض کرده است؛ موضوعی که از نگاه تهران، مصداق نقض اساسی توافق محسوب می‌شود.

کاظم غریب‌آبادی در این باره تأکید کرده است که اساس تفاهم‌نامه اسلام‌آباد بر توقف فوری و پایدار جنگ و پایان عملیات نظامی علیه ایران استوار بوده و با نقض همین تعهد بنیادین از سوی آمریکا، مبنای حقوقی و اجرایی این توافق نیز از بین رفته است.

بر اساس ماده ۲۶ کنوانسیون وین درباره حقوق معاهدات، دولت‌ها موظف‌اند توافق‌های خود را با حسن نیت اجرا کنند. همچنین ماده ۶۰ این کنوانسیون تصریح می‌کند که در صورت نقض اساسی یک معاهده، طرف مقابل حق دارد اجرای تعهدات خود را متوقف کند.

از دیدگاه حقوق بین‌الملل، تعلیق اجرای تعهدات در چنین شرایطی به معنای تخلف نیست، بلکه اقدامی مشروع در قالب «اقدام متقابل قانونی» تلقی می‌شود. با این حال، همه تخلفات به منزله نقض اساسی نیستند و تنها اقداماتی که هدف و ماهیت اصلی توافق را زیر سؤال ببرند، چنین جایگاهی پیدا می‌کنند.

مقام‌های ایرانی معتقدند ازسرگیری حملات نظامی از سوی آمریکا، مهم‌ترین مصداق نقض بنیادین تفاهم‌نامه اسلام‌آباد است، زیرا هدف اصلی این سند، پایان جنگ و توقف درگیری‌ها بوده است.

با وجود این، ایران به جای خروج کامل از تفاهم‌نامه، تعلیق اجرای تعهدات را انتخاب کرده است؛ تصمیمی که از نظر حقوقی با خروج از توافق تفاوت دارد. در حالت تعلیق، توافق همچنان از نظر حقوقی باقی می‌ماند، اما اجرای تعهدات متوقف می‌شود، در حالی که خروج به معنای پایان عضویت در توافق است.

به گفته مقام‌های وزارت امور خارجه، ایران همچنان بر این موضع تأکید دارد که آغازگر جنگ نبوده و مسیر دیپلماسی را نیز ترک نکرده است. غریب‌آبادی تصریح کرده که این آمریکا بوده که با اقدامات خود تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را بی‌اثر کرده و نه جمهوری اسلامی ایران.

از نگاه تهران، حفظ وضعیت تعلیق به جای خروج کامل، این امکان را فراهم می‌کند که در صورت بازگشت آمریکا به اجرای تعهدات خود، همان چارچوب توافق دوباره قابلیت اجرا پیدا کند. بر همین اساس، ایران معتقد است تفاهم‌نامه اسلام‌آباد از نظر حقوقی هنوز از بین نرفته، اما تا زمانی که واشنگتن به تعهدات اصلی خود بازنگردد، اجرای متقابل آن نیز امکان‌پذیر نخواهد بود.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما