ترکیه به مقصد نخست صادرات ایران رسید؛ مازاد ۶۵۴ میلیون دلاری در تجارت دوجانبه

آمار تجارت خارجی ایران در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ از افزایش مبادلات با ترکیه و تغییر جایگاه این کشور در میان شرکای تجاری ایران حکایت دارد. ارزش تجارت دوجانبه در این دوره با رشد ۱۰.۳ درصدی از ۷ میلیارد و ۱۷۳ میلیون دلار در مدت مشابه سال گذشته به ۷ میلیارد و ۹۱۴ میلیون دلار رسید؛ افزایشی معادل ۷۴۱ میلیون دلار.

این رشد در شرایطی ثبت شده که ارزش کل تجارت خارجی ایران از حدود ۵۴ میلیارد و ۶۶۶ میلیون دلار در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ به ۴۱ میلیارد و ۷۹۸ میلیون دلار در دوره مشابه سال جاری کاهش یافته است. به همین دلیل، سهم ترکیه از مجموع تجارت خارجی کشور نیز از ۱۳.۱ درصد به ۱۸.۹ درصد افزایش پیدا کرده است.

البته افزایش سهم ترکیه تنها نتیجه رشد مبادلات دوجانبه نیست و کاهش ارزش تجارت ایران با سایر شرکای تجاری نیز در این تغییر سهم نقش داشته است.

صادرات ایران به ترکیه از واردات پیشی گرفت

یکی از مهم‌ترین تحولات تجارت دو کشور در نیمه نخست امسال، تغییر ترکیب مبادلات به نفع صادرات ایران بوده است.

در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴، واردات از ترکیه ۶۱.۷ درصد و صادرات ایران به این کشور ۳۸.۳ درصد از ارزش تجارت دوجانبه را تشکیل می‌داد. اما در دوره مشابه سال ۱۴۰۵، سهم صادرات ایران به ۵۴.۱ درصد افزایش یافت و سهم واردات به ۴۵.۹ درصد رسید.

ارزش صادرات ایران به ترکیه از ۲ میلیارد و ۷۴۴ میلیون دلار در نیمه نخست سال گذشته به ۴ میلیارد و ۲۸۴ میلیون دلار در شش‌ماهه نخست امسال افزایش یافت. به این ترتیب، صادرات کشور به این مقصد حدود یک میلیارد و ۵۴۰ میلیون دلار بیشتر شد و رشد ۵۶.۱ درصدی را ثبت کرد.

این عملکرد در حالی رقم خورده که ارزش کل صادرات ایران در همین دوره حدود ۲۵ درصد کاهش داشته است. بنابراین، صادرات به ترکیه برخلاف روند عمومی صادرات کشور، افزایش قابل‌توجهی را تجربه کرده است.

وزن کالاهای صادرشده به ترکیه نیز از حدود ۵ میلیون و ۵۷ هزار تن به ۷ میلیون و ۱۷۲ هزار تن رسید که نشان‌دهنده رشد ۴۱.۸ درصدی است. هم‌زمان، متوسط ارزش گمرکی هر تن کالای صادراتی از حدود ۵۴۳ دلار به ۵۹۷ دلار افزایش یافت.

مقایسه این شاخص‌ها نشان می‌دهد بخش عمده رشد ارزش صادرات به ترکیه از افزایش حجم کالاهای صادرشده ناشی شده است؛ به‌گونه‌ای که برآوردها حاکی از ارتباط حدود سه‌چهارم افزایش ارزش صادرات با رشد وزن کالاهاست و بخش باقی‌مانده به افزایش متوسط ارزش واحد صادراتی مربوط می‌شود.

کاهش ۱۸ درصدی ارزش واردات از ترکیه

در سمت واردات، روند متفاوتی ثبت شده است. ارزش کالاهای واردشده از ترکیه در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ از ۴ میلیارد و ۴۲۹ میلیون دلار در مدت مشابه سال گذشته به ۳ میلیارد و ۶۳۰ میلیون دلار کاهش یافت. این تغییر معادل حدود ۷۹۹ میلیون دلار و کاهش ۱۸ درصدی است.

با این حال، کاهش ارزش واردات به معنای کاهش حجم کالاهای واردشده نبوده است. وزن واردات از ترکیه از حدود ۳ میلیون و ۶۲۶ هزار تن به ۳ میلیون و ۸۱۰ هزار تن افزایش یافته و رشد ۵.۱ درصدی را ثبت کرده است.

در همین حال، متوسط ارزش گمرکی هر تن کالای وارداتی از حدود یک‌هزار و ۲۲۲ دلار به ۹۵۳ دلار کاهش یافته است.

این تفاوت نشان می‌دهد ترکیب کالاهای وارداتی در دو دوره تغییر کرده است. افزایش سهم کالاهای سنگین‌تر با ارزش واحد پایین‌تر می‌تواند یکی از عوامل کاهش متوسط ارزش هر تن باشد؛ بنابراین، افت ارزش واردات لزوماً به معنای کاهش حجم کالاهای واردشده یا کاهش یکسان قیمت همه محصولات نیست.

تبدیل کسری تجاری به مازاد ۶۵۴ میلیون دلاری

افزایش صادرات و کاهش ارزش واردات موجب شد تراز تجاری ایران با ترکیه پس از ثبت کسری قابل‌توجه در نیمه نخست سال گذشته، در شش‌ماهه نخست امسال مثبت شود.

ایران در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ با ترکیه یک میلیارد و ۶۸۵ میلیون دلار کسری تجاری داشت؛ اما در دوره مشابه سال ۱۴۰۵، تراز مبادلات دو کشور به مازاد ۶۵۴ میلیون دلار رسید.

به این ترتیب، تراز تجاری ایران با ترکیه حدود ۲ میلیارد و ۳۳۹ میلیون دلار بهبود یافته است. از این میزان، حدود یک میلیارد و ۵۴۰ میلیون دلار ناشی از افزایش صادرات و حدود ۷۹۹ میلیون دلار حاصل کاهش واردات بوده است.

بر این اساس، حدود ۶۶ درصد بهبود تراز تجاری از محل افزایش صادرات و ۳۴ درصد آن از محل کاهش واردات حاصل شده است. بنابراین، رشد صادرات ایران مهم‌ترین عامل تبدیل کسری تجاری به مازاد در مبادلات با ترکیه محسوب می‌شود.

ترکیه در صدر مقاصد صادراتی ایران قرار گرفت

رشد صادرات به ترکیه و کاهش صادرات به برخی مقاصد عمده دیگر، جایگاه این کشور را در فهرست بازارهای صادراتی ایران تغییر داده است.

ترکیه در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ پس از چین، عراق و امارات متحده عربی، چهارمین مقصد صادراتی ایران بود؛ اما در شش‌ماهه نخست امسال به رتبه نخست صعود کرد.

طبق آمار گمرک، ارزش صادرات ایران به چین در این دوره ۵۲.۵ درصد، به امارات متحده عربی ۴۹.۴ درصد و به عراق ۳۰ درصد کاهش یافته است. در مقابل، صادرات به ترکیه با رشد ۵۶.۱ درصدی به ۴ میلیارد و ۲۸۴ میلیون دلار رسید.

در نتیجه، سهم ترکیه از کل ارزش صادرات ایران نیز از ۱۰.۶ درصد در نیمه نخست سال گذشته به ۲۲ درصد در شش‌ماهه نخست امسال افزایش یافت.

البته صعود ترکیه به جایگاه نخست تنها ناشی از افزایش صادرات به این کشور نیست و افت صادرات به سه مقصد عمده دیگر نیز در تغییر رتبه آن تأثیر داشته است. این وضعیت، اهمیت حفظ بازار ترکیه و هم‌زمان تنوع‌بخشی به مقاصد صادراتی را برجسته می‌کند.

در مجموع تجارت خارجی نیز ترکیه با ۷ میلیارد و ۹۱۴ میلیون دلار، دومین شریک تجاری ایران در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ بوده است. امارات متحده عربی با ۸ میلیارد و ۹۸۲ میلیون دلار در رتبه نخست قرار دارد و چین با ۷ میلیارد و ۸۰۸ میلیون دلار سوم است.

فاصله ارزش تجارت ایران با ترکیه و چین تنها حدود ۱۰۶ میلیون دلار است؛ بنابراین، تغییرات محدود در مبادلات دوره‌های آینده می‌تواند جایگاه این دو کشور را جابه‌جا کند. ترکیه همچنین پس از امارات متحده عربی و چین، سومین مبدأ وارداتی ایران محسوب می‌شود.

گمرک بازرگان؛ مسیر اصلی صادرات ایران به ترکیه

بررسی آمار گمرکی نشان می‌دهد گمرک بازرگان مهم‌ترین مبدأ ثبت صادرات ایران به ترکیه در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ بوده است.

از مجموع ۴ میلیارد و ۲۸۴ میلیون و ۲۰ هزار دلار صادرات ایران به ترکیه، یک میلیارد و ۶۴۳ میلیون و ۶۳۰ هزار دلار در گمرک بازرگان ثبت شده است. به این ترتیب، این گمرک با سهم ۳۸.۳ درصدی در جایگاه نخست مبادی صادراتی قرار گرفت.

پس از بازرگان، گمرک تبریز با ۲۹۳ میلیون و ۸۸۰ هزار دلار، منطقه ویژه اقتصادی لامرد با ۲۸۵ میلیون و ۴۷۰ هزار دلار، منطقه ویژه اقتصادی رفسنجان با ۲۶۶ میلیون و ۸۶۰ هزار دلار و گمرک غرب تهران با ۱۸۰ میلیون و ۵۲۰ هزار دلار قرار دارند.

این پنج گمرک در مجموع ۵۸.۱ درصد از ارزش صادرات ایران به ترکیه را به خود اختصاص داده‌اند و سهم سایر گمرکات یک میلیارد و ۷۹۵ میلیون و ۶۶۰ هزار دلار، معادل ۴۱.۹ درصد بوده است.

در بخش واردات نیز منطقه ویژه اقتصادی بندر امام خمینی(ره) با ۷۲۴ میلیون و ۸۰۰ هزار دلار، بزرگ‌ترین مبدأ ثبت واردات از ترکیه بوده است. پس از آن، گمرک بازرگان با ۴۳۳ میلیون و ۷۲۰ هزار دلار، گمرک تهران با ۳۴۸ میلیون و ۳۸۰ هزار دلار، منطقه آزاد شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) با ۳۲۹ میلیون و ۸۵۰ هزار دلار و منطقه آزاد مازندران ـ امیرآباد با ۲۲۸ میلیون و ۶۵۰ هزار دلار قرار گرفته‌اند.

مجموع واردات ثبت‌شده در این پنج گمرک به حدود ۲ میلیارد و ۶۵ میلیون و ۴۰۰ هزار دلار می‌رسد که معادل ۵۶.۹ درصد کل واردات ایران از ترکیه است. سایر گمرکات نیز یک میلیارد و ۵۶۶ میلیون و ۵۷۰ هزار دلار، معادل ۴۳.۱ درصد از واردات را ثبت کرده‌اند.

تفاوت وزن و ارزش کالاهای وارداتی در گمرکات مختلف نیز نشان می‌دهد ترکیب محموله‌ها در مبادی گمرکی یکسان نیست. برای نمونه، ارزش واردات ثبت‌شده در شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) در مقایسه با وزن آن بالاتر است؛ درحالی‌که در بندر امام خمینی(ره) وزن محموله‌های وارداتی بیشتر گزارش شده است.

رشد ۲۶.۵ درصدی وزن مبادلات و افزایش تردد در مرز بازرگان

افزایش تجارت ایران و ترکیه تنها در ارزش مبادلات منعکس نشده و حجم فیزیکی کالاهای جابه‌جا شده میان دو کشور نیز رشد داشته است.

مجموع وزن صادرات و واردات ایران و ترکیه از حدود ۸ میلیون و ۶۸۳ هزار تن در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ به حدود ۱۰ میلیون و ۹۸۲ هزار تن در دوره مشابه سال ۱۴۰۵ رسیده است. این تغییر از افزایش حدود ۲ میلیون و ۲۹۹ هزار تنی و رشد ۲۶.۵ درصدی وزن مبادلات حکایت دارد.

افزایش حجم جابه‌جایی کالا، نیاز به ظرفیت بیشتر در حوزه حمل‌ونقل، تخلیه و بارگیری، انبارداری و خدمات گمرکی را برجسته می‌کند. آمار تردد در گذرگاه بازرگان نیز این روند را تأیید می‌کند.

در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵، تعداد ۱۲۴ هزار و ۶۸۴ تردد وسیله نقلیه در مرز بازرگان ثبت شده است؛ درحالی‌که این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۹۳ هزار و ۸۸ مورد بود. به این ترتیب، تردد وسایل نقلیه در این گذرگاه ۳۳.۹ درصد افزایش یافته است.

بازرگان در این دوره ۷۹.۷ درصد از مجموع تردد وسایل نقلیه ثبت‌شده در سه مرز بازرگان، رازی و سرو را به خود اختصاص داده است. همچنین تناژ ترانزیت ورودی از این گذرگاه ۲۵۹ هزار و ۴۷۴ تن افزایش یافته و سهم بازرگان از مجموع ترانزیت ورودی این سه مرز به ۸۵.۳ درصد رسیده است.

تمرکز بالای تردد و ترانزیت در مرز بازرگان، ضرورت توسعه زیرساخت‌های مرزی، افزایش ظرفیت پذیرش کامیون‌ها، کاهش زمان انتظار و هماهنگی عملیاتی میان دو سوی مرز را افزایش می‌دهد. البته آمار وزن کل تجارت و ثبت گمرکی کالاها به‌تنهایی برای تعیین سهم واقعی هر مسیر حمل‌ونقل کافی نیست.

تداوم رشد تجارت با ترکیه در گرو توسعه زیرساخت‌های تجاری

مجموع آمارهای نیمه نخست سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد ترکیه در شرایطی که ارزش کل تجارت خارجی ایران کاهش یافته، جایگاه خود را در مبادلات تجاری کشور تقویت کرده است. رشد صادرات، کاهش واردات و تغییر تراز تجاری به نفع ایران، مهم‌ترین ویژگی‌های تجارت دوجانبه در این دوره بوده‌اند.

با این حال، حفظ این روند به عواملی فراتر از افزایش مقطعی ارزش مبادلات وابسته است. تنوع‌بخشی به کالاهای صادراتی، شناسایی عوامل مؤثر در رشد تقاضای بازار ترکیه، رفع موانع تجاری و تقویت زیرساخت‌های حمل‌ونقل و گمرکی، به‌ویژه در گذرگاه بازرگان، از جمله الزامات استمرار این روند به شمار می‌روند.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما