یارانه یک میلیون تومان:مسکن موقتی یا اصلاح اقتصادی؟

برای دهک‌های اول تا سوم، هر مبلغ نقدی اهمیت دارد. یک میلیون تومان ممکن است به تأمین دارو، پرداخت بدهی یا خرید مایحتاج ضروری کمک کند. اما مساله اینجاست که اثر آن بسیار کوتاه‌مدت است.

به گزارش تجارت نیوز، در شرایطی که تورم مزمن، کاهش قدرت خرید و افزایش هزینه‌های معیشت، دهک‌های پایین جامعه را بیش از پیش تحت فشار قرار داده است، طرح‌هایی با محوریت پرداخت نقدی دوباره به کانون توجه سیاست‌گذاران بازگشته‌اند. یکی از این طرح‌ها، پیشنهاد پرداخت «یک میلیون تومان به هر ایرانی» است؛ طرحی که در نگاه نخست می‌تواند اقدامی حمایتی و عدالت‌محور تلقی شود، اما پرسش اصلی اینجاست که آیا چنین پرداختی واقعاً می‌تواند گره‌ای از مشکلات دهک‌های پایین باز کند یا صرفاً یک مُسکن کوتاه‌مدت است؟

دهک‌های پایین؛ قربانیان اصلی تورم / تجربه سال‌های گذشته نشان داده که یارانه‌های نقدی بدون پشتوانه اصلاحات ساختاری، خیلی زود در تورم مستهلک می‌شوند

بر اساس داده‌های رسمی، سهم هزینه‌های خوراک، مسکن و درمان در سبد مصرفی دهک‌های اول تا سوم به‌مراتب بالاتر از دهک‌های پردرآمد است. این بدان معناست که هر شوک تورمی، مستقیماً معیشت اقشار کم‌درآمد را نشانه می‌گیرد. در چنین فضایی، پرداخت نقدی به‌صورت محدودمی‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از فشار را کاهش دهد، اما تجربه سال‌های گذشته نشان داده که یارانه‌های نقدی بدون پشتوانه اصلاحات ساختاری، خیلی زود در تورم مستهلک می‌شوند.

یک میلیون تومان؛ عددی بزرگ یا کوچک؟ / یک میلیون تومان؛ ناتوان از ایجاد امنیت معیشتی پایدار است

در شرایط فعلی اقتصاد ایران، یک میلیون تومان معادل هزینه چند روز تا نهایتاً یک هفته زندگی یک خانوار کم‌درآمد شهری است. این مبلغ شاید بتواند بخشی از هزینه اجاره، قبوض یا خرید اقلام ضروری را پوشش دهد، اما ناتوان از ایجاد امنیت معیشتی پایدار است. به‌ویژه آن‌که اگر این پرداخت به‌صورت یک‌باره و همگانی انجام شود، احتمال دارد با افزایش تقاضا، خود به عامل تشدید تورم تبدیل شود.

یک سیاست حمایتی با اثر کوتاه مدت / اگر درآمد پایدار، شغل و ثبات قیمت‌ها وجود نداشته باشد، این مبلغ ظرف چند هفته بی‌اثر می‌شود

علی رضایی، اقتصاددان، در مورد نتایج طرح پرداخت یک میلیون تومان برای هر ایرانی به تجارت‌نیوز می‌گوید: این طرح در ذات خود یک سیاست حمایتی کوتاه‌مدت است. اگر هدف، کاهش فوری فشار معیشتی باشد، می‌تواند تا حدی مؤثر واقع شود؛ اما اگر به‌عنوان راه‌حل فقر یا نابرابری معرفی شود، انتظاری غیرواقع‌بینانه ایجاد می‌کند. فقر پدیده‌ای ساختاری است و با پرداخت‌های مقطعی از بین نمی‌رود.

او در پاسخ به سوالی که این پرداخت تا چه حد به دهک‌های پایین کمک می‌کند؟ می‌افراید: برای دهک‌های اول تا سوم، هر مبلغ نقدی اهمیت دارد. یک میلیون تومان ممکن است به تأمین دارو، پرداخت بدهی یا خرید مایحتاج ضروری کمک کند. اما مساله اینجاست که اثر آن بسیار کوتاه‌مدت است. اگر درآمد پایدار، شغل و ثبات قیمت‌ها وجود نداشته باشد، این مبلغ ظرف چند هفته بی‌اثر می‌شود.

پرداخت همگانی؛ کاهش سهم واقعی دهک های پایین/ تزریق نقدینگی بدون افزایش تولید، تقاضا را بالا می‌برد و قیمت‌ها را افزایش می‌دهد

این اقتصاددان در مورد نظریه پرداخت همگانی که برخی آن را عادلانه می‌دانند، تاکید می‌کند: پرداخت همگانی از نظر اجرایی ساده‌تر است، اما از نظر اقتصادی کارآمد نیست. منابع دولت محدود است. وقتی به همه پرداخت می‌شود، سهم واقعی دهک‌های پایین کاهش می‌یابد. اگر همین منابع به‌صورت هدفمند و فقط به سه یا چهار دهک پایین پرداخت شود، اثر رفاهی آن چند برابر خواهد شد.

رضایی با تاکید بر اینکه چنین طرح هایی اگر از محل منابع پایدار تامین نشوند منجر به تورم می‌شوند، می‌گوید: تزریق نقدینگی بدون افزایش تولید، تقاضا را بالا می‌برد و قیمت‌ها را افزایش می‌دهد. در این صورت، دهک‌های پایین که قرار بود منتفع شوند، دوباره بیشترین آسیب را می‌بینند.

هر پرداخت نقدی فقط زمان می‌خرد، نه آینده یارانه نقدی نباید جایگزین اصلاحات اساسی شود

او در پاسخ به این سوال که تجربه یارانه‌های نقدی قبلی چه درسی برای سیاست‌گذاران دارد، اظهار می‌کند: مهم‌ترین درس این است که یارانه نقدی نباید جایگزین اصلاحات اساسی شود. ما در سال‌های گذشته دیدیم که یارانه‌ای که زمانی قدرت خرید قابل‌توجهی داشت، امروز تقریباً بی‌اثر شده است. علت آن، تورم و نبود سیاست‌های مکمل مانند کنترل قیمت‌ها، حمایت از تولید و ایجاد اشتغال است.

این اقتصاددان در مورد راهکار موثر برای کاهش فقر در جامعه را ترکیبی از سیاست های حمایتی دانسته و می‌افزاید: اگر بخواهیم به راهکاری بلندمدت برسیم باید چند مورد هم زمان با هم در دستور کار قرار گیرد. اول پرداخت نقدی هدفمند و مستمر فقط به دهک‌های پایین  دوم، تقویت بیمه‌های اجتماعی، به‌ویژه در حوزه درمان و مسکن. سوم، سرمایه‌گذاری در اشتغال و مهارت‌آموزی. بدون این‌ها، هر پرداخت نقدی فقط زمان می‌خرد، نه آینده.

سیاست‌های حمایتی؛ نیازمند بازنگری جدی/دهک‌های پایین جامعه بیش از پول نقد، به ثبات اقتصادی، خدمات عمومی ارزان و قابل‌دسترس و امنیت شغلی نیاز دارند

علی رضایی در ادامه تاکید می‌کند: واقعیت این است که دهک‌های پایین جامعه بیش از پول نقد، به ثبات اقتصادی، خدمات عمومی ارزان و قابل‌دسترس و امنیت شغلی نیاز دارند. پرداخت یک میلیون تومان اگر در کنار سیاست‌های مکمل نباشد، می‌تواند حتی انتظارات تورمی را تشدید کند و به بی‌اعتمادی عمومی دامن بزند.

او هشدار می‌دهد: از سوی دیگر، تکرار سیاست‌های کوتاه‌مدت حمایتی، دولت‌ها را در چرخه‌ای معیوب گرفتار کرده است؛ چرخه‌ای که در آن به‌جای درمان ریشه‌ای مشکلات، صرفاً تلاش می‌شود تبعات اجتماعی بحران‌ها کنترل شود.

این اقتصاددان در پایان می‌گوید: طرح «یک میلیون تومان برای هر ایرانی» شاید در کوتاه‌مدت برای دهک‌های پایین نقش مُسکن را ایفا کند، اما به‌تنهایی قادر به کاهش پایدار فقر و نابرابری نیست. همان‌طور که کارشناسان اقتصادی تأکید می‌کنند، سیاست‌های حمایتی زمانی مؤثرند که هدفمند، پایدار و همراه با اصلاحات ساختاری باشند. در غیر این صورت، این طرح‌ها نه‌تنها مشکلات را حل نمی‌کنند، بلکه ممکن است خود به بخشی از بحران تبدیل شوند.