مالیات شرکتها؛ نیروی محرکه یا شکنندگی بودجه؟
بررسی ها نشان میدهد که مالیات بر درآمد شرکتها، که بخش عمده آن از بنگاههای غیردولتی حاصل میشود، به اصلیترین منبع تأمین مالی دولت تبدیل شده است.
بررسی دقیق ترکیب درآمدهای مالیاتی نشان میدهد که بخش عمده بار این سیاست بر دوش شرکتها قرار گرفته است؛ به طوری که مالیات بر درآمد شرکتها به یکی از اصلیترین منابع تأمین مالی دولت تبدیل شده است. این وابستگی شدید باعث شده است که نوسانات سود و زیان بنگاهها، مستقیماً بر دخلوخرج دولت تأثیر بگذارد.
بر اساس دادههای رسمی، سهم مالیات شرکتها از کل درآمدهای مالیاتی در بسیاری از سالها، بین یکسوم تا بیش از نیمی از کل مالیاتها بوده است. این اتکا، اگرچه در کوتاهمدت منابع قابل توجهی برای بودجه فراهم کرده و تلاشی برای کاهش وابستگی به نفت محسوب میشود، اما در بلندمدت، ریسک درآمدی دولت را به عملکرد گروه محدودی از بنگاههای بزرگ و شفاف گره زده است؛ بنگاههایی که بیشترین حساسیت را به رکود اقتصادی، نوسانات ارزی و سیاستهای قیمتگذاری دارند.
روند آماری و افزایش سهم شرکتها
در طول دو دهه گذشته، مالیات بر درآمد شرکتها همواره یکی از پرنوسانترین پایههای مالیاتی بوده است. در اوایل دهه ۱۳۸۰، سهم این پایه مالیاتی حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد بود، اما از میانه دهه ۱۳۸۰، این سهم به سرعت افزایش یافت تا جایی که در سالهای ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ بیش از نیمی (۵۶ درصد) از کل مالیاتهای وصولی را تشکیل داد.
هرچند در سالهای بعد نوساناتی وجود داشته، اما در سال ۱۴۰۳، از مجموع حدود ۱,۳۶۷ هزار میلیارد تومان درآمد مالیاتی، بیش از ۵۴۳ هزار میلیارد تومان (معادل ۴۰ درصد) از محل مالیات بر درآمد شرکتها تأمین شده است. این روند نشان میدهد که هرگونه جهش معنادار در درآمدهای مالیاتی، اغلب با فشار مضاعف بر شرکتها همراه بوده است.
اتکای درآمدی به بخش خصوصی شفاف
نکته حائز اهمیت این است که این رشد سهمی، عمدتاً ناشی از افزایش نرخهای مؤثر و تمرکز بر شرکتهای بزرگ و شفاف بوده است. دادههای عملکردی سال ۱۴۰۳ نشان میدهد که حدود ۸۳ درصد از مالیات بر درآمد شرکتها (معادل ۴۵۱ هزار میلیارد تومان) از شرکتهای غیردولتی وصول شده است. این موضوع از منظر حکمرانی مالی، حامل پیامی مثبت مبنی بر شناسایی و حسابرسی دقیق بخش مولد و رسمی اقتصاد است. با این حال، وابستگی شدید به این بخش خاص، همچنان این پرسش را مطرح میسازد که آیا اقتصاد ایران در حال گذار به یک ستون مالیاتی پایدار است یا به یک گلوگاه مالیاتی جدید گرفتار شده است.
*بازنویسی:تحریریه پژواک کارفرما
انتهای پیام