نان، امنیت غذایی و یک تصمیم حساس اقتصادی

در ادامه اجرای سیاست‌های موسوم به جراحی اقتصادی و حذف ارز ترجیحی از کالاهای اساسی در دولت چهاردهم، صنعت آرد و نان به‌عنوان یکی از حساس‌ترین بخش‌های اقتصاد معیشتی کشور در معرض اصلاحات ساختاری قرار گرفته است؛ اصلاحاتی که به‌دلیل ارتباط مستقیم نان با امنیت غذایی و معیشت روزانه اکثریت جامعه، نیازمند رویکردی محتاطانه و چندلایه است.

بر اساس گزارش‌های رسمی و غیررسمی، اسراف گسترده و ناکارآمدی در زنجیره تأمین آرد و نان، از خرید تضمینی گندم تا توزیع و مصرف، سیاست‌گذاران را به سمت ساماندهی این زنجیره سوق داده است. کاهش هزینه‌های دولت، افزایش شفافیت، جلوگیری از قاچاق و رانت و رساندن یارانه به مصرف‌کننده واقعی، از اهداف اصلی این اصلاحات عنوان می‌شود.

با این حال، کارشناسان اقتصادی هشدار می‌دهند که حذف ناگهانی ارز ترجیحی آرد، به معنای افزایش فوری هزینه تولید نان و انتقال مستقیم این افزایش به قیمت مصرف‌کننده است. نان به‌دلیل ماهیت ضروری و کشش قیمتی پایین، کالایی نیست که دهک‌های پایین و متوسط بتوانند مصرف آن را کاهش دهند؛ بنابراین افزایش قیمت آن، فشار تورمی شدیدی بر سبد خوراکی خانوارها وارد می‌کند.

تحلیل‌ها نشان می‌دهد حذف یکباره یارانه پنهان نان، بدون سازوکار جبرانی عادلانه، می‌تواند منجر به کاهش رفاه خانوارهای کم‌درآمد، بی‌ثباتی بازار و حتی افت کیفیت نان شود. از سوی دیگر، افزایش ناگهانی هزینه‌های تولید ممکن است برخی نانوایی‌ها را به سمت کم‌فروشی، استفاده از مواد اولیه نامرغوب یا تعطیلی سوق دهد.

اگرچه پرداخت یارانه نقدی به‌عنوان جایگزین یارانه پنهان مطرح شده است، اما این روش در عمل با چالش‌هایی مانند عدم تطابق با الگوی واقعی مصرف خانوار، نشت یارانه و ناکافی بودن جبران افزایش قیمت نان مواجه است. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که راه‌حل، حذف کامل یارانه نیست، بلکه انتقال و هدفمندسازی آن است.

در همین راستا، پیشنهادهایی مانند هوشمندسازی مصرف نان با حفظ یارانه پنهان، تخصیص یارانه انرژی به‌جای آرد، حمایت مستقیم از هزینه‌های تولید نانوایی‌ها و اصلاح ساختار صنفی مطرح شده است. ایجاد سامانه هوشمند مصرف نان می‌تواند یارانه را مستقیماً به مصرف‌کننده نهایی و بر اساس کد ملی و تعداد اعضای خانوار اختصاص دهد و از قاچاق و تقاضای غیرواقعی جلوگیری کند.

همچنین کارشناسان معتقدند بخش قابل توجهی از زیان‌دهی نانوایی‌ها ناشی از قیمت‌گذاری دستوری نان در کنار هزینه‌های آزاد انرژی است. در این چارچوب، جایگزینی بخشی از یارانه آرد با یارانه انرژی (گاز و برق) می‌تواند هم فشار هزینه‌ای نانوایان را کاهش دهد و هم آن‌ها را به مدیریت مصرف انرژی تشویق کند.

ارتقای معیشت نانوایان، آموزش‌های تخصصی برای بهبود کیفیت نان، کاهش دورریز، استفاده از آرد کامل و واگذاری بخشی از نظارت و قیمت‌گذاری به اتحادیه‌های صنفی تحت نظارت دولت، از دیگر راهکارهایی است که برای افزایش بهره‌وری و کاهش تخلفات پیشنهاد می‌شود.

در نهایت، جمع‌بندی کارشناسان نشان می‌دهد حذف ناگهانی ارز ترجیحی نان، یک شوک قیمتی و اجتماعی گسترده ایجاد می‌کند و امنیت غذایی را به خطر می‌اندازد. در مقابل، اجرای بسته‌ای چندبعدی شامل هوشمندسازی توزیع، هدفمند کردن حمایت‌ها و اصلاح ساختار تولید، می‌تواند با هزینه‌ای عادلانه‌تر برای دولت، ثبات معیشتی مردم و نانوایان را تضمین کند.

*بازنویسی:تحریریه پژواک کارفرما