صادرات محصولات آببر در اوج خشکسالی؛ تراز تجاری به چه قیمتی؟
در شرایط تشدید بحران آب و نگرانی از امنیت غذایی، صدور مجوز صادرات محصولاتی مانند توتفرنگی، آلبالو، سویا، تخمه و حتی اسپرم گاو، پرسشهایی درباره اولویتهای صادراتی و نحوه صیانت از منابع آبی، غذایی و ژنتیکی کشور ایجاد کرده است.
در شرایطی که بحران آب، خشکسالی و فرونشست زمین به یکی از جدیترین چالشهای کشور تبدیل شده است، فهرست جدید صادرات محصولات کشاورزی با ابهامها و انتقادهایی همراه شده است؛ فهرستی که در آن محصولاتی مانند توتفرنگی، آلبالو، سویا، تخمه آفتابگردان و حتی اسپرم گاو در میان اقلام صادراتی قرار گرفتهاند.
در حالی که کشور با محدودیت شدید منابع آبی و نگرانیهای فزاینده درباره امنیت غذایی مواجه است، صدور برخی محصولات کشاورزی میتواند این پرسش را ایجاد کند که آیا سیاست صادراتی کشور، صرفاً بر افزایش ارزآوری و بهبود تراز تجاری متمرکز شده یا حفظ منابع حیاتی و منافع بلندمدت نیز در نظر گرفته شده است.
صادرات محصولات آببر در اوج خشکسالی
یکی از موارد قابل توجه در فهرست جدید، مجوز صادرات محصولاتی مانند توتفرنگی و آلبالو است. تولید این محصولات به آب قابل توجهی نیاز دارد و صادرات آنها در شرایطی که کشور با بحران جدی آب مواجه است، عملاً به معنای انتقال بخشی از منابع آبی کشور به خارج از مرزهاست.
اگرچه صادرات محصولات کشاورزی میتواند ارزآوری داشته باشد، اما باید هزینههای پنهان آن نیز مورد توجه قرار گیرد. برداشت آب برای تولید محصولات صادراتی در مناطقی که با تنش آبی مواجه هستند، میتواند پیامدهایی مانند تشدید فرونشست زمین و افزایش فشار بر منابع آب زیرزمینی داشته باشد؛ پیامدهایی که در بلندمدت ممکن است هزینه آنها به مراتب بیشتر از درآمد حاصل از صادرات باشد.
سویا و تخمه؛ صادراتی که میتواند به سفره مردم فشار بیاورد
در بخش دیگری از این فهرست، صادرات موادی مانند محصولات پروتئینی سویا و تخمه آفتابگردان مجاز شده است. این تصمیم از منظر امنیت غذایی نیز قابل بررسی است.
سویا برای بخشی از خانوارها بهعنوان یک منبع پروتئینی نسبتاً ارزان مورد استفاده قرار میگیرد و افزایش صادرات آن، در صورت کاهش عرضه داخلی، میتواند زمینهساز افزایش قیمت و محدود شدن دسترسی مصرفکنندگان شود.
از سوی دیگر، صادرات آجیل و انواع تخمه نیز در شرایط تورمی میتواند بر بازار داخلی اثرگذار باشد. کاهش عرضه داخلی در کنار افزایش تقاضا، احتمال رشد قیمت این محصولات و کاهش قدرت خرید خانوارها را افزایش میدهد.
صادرات اسپرم گاو و نگرانی درباره ذخایر ژنتیکی
یکی دیگر از اقلام مورد توجه در فهرست جدید، اسپرم گاو است؛ موضوعی که از منظر حفظ ذخایر ژنتیکی کشور اهمیت ویژهای دارد.
ذخایر ژنتیکی دام بخشی از سرمایه راهبردی هر کشور محسوب میشود و در اصلاح نژاد، افزایش بهرهوری دام و توسعه تولید گوشت و شیر نقش دارد. از این رو، صادرات این اقلام باید با حساسیت بیشتری مورد بررسی قرار گیرد تا در بلندمدت به ظرفیت ژنتیکی و مزیت رقابتی دامداریهای کشور آسیب وارد نشود.
مسئله اصلی در اینجا مخالفت مطلق با صادرات نیست، بلکه ضرورت تعیین چارچوبی است که میان درآمد کوتاهمدت صادراتی و حفظ سرمایههای راهبردی کشور در بلندمدت توازن برقرار کند.
صادرات محصولات کمارزش؛ سهم پایین فرآوری در سبد صادراتی
در فهرست جدید، اقلامی مانند پای مرغ و آخال حبوبات نیز دیده میشود. صادرات این محصولات را میتوان از منظر استفاده از ضایعات و ایجاد ارزش اقتصادی بررسی کرد، اما حضور پررنگ کالاهای خام و کمارزش در سبد صادراتی کشاورزی، بار دیگر مسئله پایین بودن سهم فرآوری و ارزش افزوده در صادرات این بخش را مطرح میکند.
در شرایطی که کشاورزی کشور با محدودیت منابع آب و زمین مواجه است، افزایش ارزش افزوده محصولات میتواند راهکار مناسبتری نسبت به افزایش حجم صادرات مواد خام باشد. صادرات محصولات فرآوریشده، فناوریهای کشاورزی، نهادههای دانشبنیان و محصولات با ارزش افزوده بالا میتواند ارزآوری بیشتری ایجاد کند، بدون آنکه به همان میزان منابع طبیعی کشور مصرف شود.
صادرات به هر قیمت؟
توسعه صادرات و افزایش درآمدهای ارزی، بدون تردید از اهداف مهم اقتصادی کشور است؛ اما این هدف نباید به قیمت تضعیف منابع طبیعی، امنیت غذایی و سرمایههای ژنتیکی دنبال شود.
فهرست جدید صادرات محصولات کشاورزی نشان میدهد که سیاستگذاری در این حوزه نیازمند نگاه جامعتری است؛ نگاهی که علاوه بر درآمد ارزی، هزینههای زیستمحیطی، میزان مصرف آب، نیاز داخلی، امنیت غذایی و ارزش افزوده محصولات را نیز در نظر بگیرد.
در شرایط کنونی، شاید به جای صادرات محصولات آببر و مواد خام، تمرکز بر صادرات محصولات فرآوریشده و دانشبنیان بتواند مسیر منطقیتری برای توسعه تجارت کشاورزی باشد؛ مسیری که هم ارزآوری بیشتری به همراه داشته باشد و هم فشار کمتری بر منابع محدود آب و سایر سرمایههای ملی وارد کند.
*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما
انتهای پیام