ثبت ۲۶ هزار پرونده تخلف نانوایی‌ها؛ فروش وزنی راهکار مقابله با کم‌فروشی؟
با ثبت بیش از ۲۶ هزار پرونده تخلف در حوزه نان طی شش ماه امسال، فروش وزنی نان سنگک به‌صورت آزمایشی در نانوایی‌های دولتی تهران در دستور کار قرار گرفته است؛ طرحی که با هدف شفاف‌سازی وزن و قیمت نان و مقابله با کم‌فروشی اجرا می‌شود.
تداوم تخلفاتی مانند گران‌فروشی و کم‌فروشی در نانوایی‌ها، اجرای آزمایشی طرح فروش وزنی نان سنگک را در دستور کار قرار داده است؛ طرحی که با هدف شفاف‌سازی قیمت و وزن نان و صیانت از حقوق مصرف‌کنندگان، قرار است ابتدا در نانوایی‌های دولتی تهران اجرا شود.
نان به‌عنوان یکی از اقلام اصلی سبد غذایی خانوار، همواره از نظر قیمت، کیفیت و نحوه عرضه مورد توجه دستگاه‌های نظارتی قرار داشته است. با وجود تخصیص آرد یارانه‌ای برای کنترل قیمت این کالای اساسی، تخلفاتی از جمله دریافت وجه بیش از نرخ مصوب، عرضه نان با وزن کمتر، فروش اجباری نان‌های افزودنی‌دار و انحراف احتمالی آرد از شبکه رسمی توزیع همچنان گزارش می‌شود.
این تخلفات علاوه بر تحمیل هزینه بیشتر به خانوارها، اثربخشی سیاست‌های حمایتی دولت و نحوه استفاده از منابع یارانه‌ای را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
ثبت بیش از ۲۶ هزار پرونده تخلف نانوایی‌ها در شش ماه
آمارهای اعلام‌شده از سوی سازمان تعزیرات حکومتی، ابعاد تخلفات در بازار نان را نشان می‌دهد. سیدیاسر رایگانی، سخنگوی این سازمان، در یک برنامه تلویزیونی از ثبت بیش از ۲۶ هزار پرونده تخلف در حوزه نان طی شش ماه امسال خبر داد و اعلام کرد بیش از ۲۲ هزار پرونده به گران‌فروشی و کم‌فروشی مربوط بوده است.
یکی از نمونه‌های این تخلفات در مهرماه در استان اصفهان گزارش شد؛ به‌طوری که مدیرکل تعزیرات حکومتی استان از پلمب یک نانوایی به دلیل عرضه هر قرص نان سنگک به قیمت ۱۲۰ هزار تومان خبر داد. این اقدام پس از دریافت گزارش مردمی و بررسی موضوع از سوی بازرسان انجام شد.
گران‌فروشی و کم‌فروشی چگونه اتفاق می‌افتد؟
دریافت مبلغی بیش از نرخ مصوب، از جمله تخلفاتی است که گاهی در قالب عرضه نان‌های ویژه و کنجدی با قیمت بالاتر بروز می‌کند. در برخی موارد نیز عرضه نان ساده محدود می‌شود و مشتری برای تهیه نان ناچار به پرداخت هزینه بیشتر است؛ در حالی که عرضه محصولات ویژه نباید حق انتخاب مصرف‌کننده را از بین ببرد.
کم‌فروشی نیز معمولاً با کاهش وزن چانه خمیر و عرضه نانی سبک‌تر با همان قیمت مصوب اتفاق می‌افتد. تشخیص این تخلف برای مشتریان آسان نیست و در صورت تداوم، می‌تواند هزینه واقعی تأمین نان خانوار را افزایش دهد.
تخلفات نانوایی‌ها به قیمت و وزن محدود نمی‌شود. اتاق اصناف ایران، پس از اصلاح قیمت نان در بیشتر استان‌ها، مواردی مانند نصب نکردن نرخ‌نامه مصوب در معرض دید مشتریان، ثبت نادرست تراکنش‌ها در کارتخوان‌های هوشمند، عدم تناسب میزان آرد دریافتی با حجم پخت، خودداری از عرضه نان درخواستی مشتری و دریافت مبالغ غیرمتعارف بابت کیسه پلاستیکی را از جمله موارد قابل پیگیری اعلام کرده است.
این موارد نشان می‌دهد که اعلام نرخ مصوب و انجام بازرسی، به‌تنهایی برای ساماندهی بازار کافی نیست و نحوه اجرای مقررات، شفافیت عملکرد واحدهای صنفی و برخورد مؤثر با تخلفات تکرارشونده نیز اهمیت دارد.
آرد یارانه‌ای و نقش سامانه نانینو در نظارت بر نانوایی‌ها
بخش دیگری از مشکلات بازار نان به نحوه تخصیص و مصرف آرد یارانه‌ای مربوط می‌شود. طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان از اردیبهشت ۱۴۰۱ با نصب کارتخوان‌های هوشمند در نانوایی‌ها آغاز شد تا امکان ثبت فروش و نظارت بر مصرف آرد با دقت بیشتری فراهم شود.
در این سازوکار، میزان فروش ثبت‌شده و مقدار آرد موردنیاز برای تولید انواع نان در محاسبه سهمیه نانوایی نقش دارد. با این حال، ثبت تراکنش‌های غیرواقعی می‌تواند زمینه سوءاستفاده از نظام تخصیص آرد را فراهم کند.
محمدجواد کرمی، رئیس کارگروه آرد و نان اتاق اصناف ایران، پیش‌تر درباره سازوکار سامانه نانینو توضیح داده بود که سهمیه آرد بر اساس میزان فروش ثبت‌شده و مقدار آرد تعریف‌شده برای تولید هر نوع نان محاسبه می‌شود. به گفته وی، تراکنش‌های غیرعادی و استفاده بیش از حد متعارف از یک کارت بانکی قابلیت شناسایی دارد و چنین تراکنش‌هایی در محاسبه سهمیه آرد لحاظ نمی‌شود.
در عین حال، گزارش‌هایی درباره کشف کارت‌های بانکی متعدد در برخی نانوایی‌ها و احتمال ثبت تراکنش‌های صوری منتشر شده است. البته وجود کارت‌های متعدد به‌تنهایی اثبات‌کننده تخلف نیست و تشخیص نهایی به بررسی عملکرد واقعی واحد صنفی و مستندات مربوط بستگی دارد.
از این منظر، نظارت بر بازار نان دو هدف اصلی را دنبال می‌کند: اطمینان از دریافت نان با وزن و قیمت مصوب از سوی مصرف‌کننده و اطمینان از مصرف آرد یارانه‌ای در مسیر تعیین‌شده.
فروش وزنی نان سنگک چگونه اجرا می‌شود؟
در شرایطی که تخلفات مربوط به وزن و قیمت نان همچنان گزارش می‌شود، فروش وزنی به‌عنوان یکی از راهکارهای افزایش شفافیت در بازار مطرح شده است. هدف این طرح، مشخص شدن میزان نان تحویلی به مشتری و ایجاد ارتباط روشن‌تر میان وزن محصول و مبلغ پرداختی است.
در شیوه فعلی، نظارت بر وزن نان عمدتاً بر اساس وزن چانه خمیر انجام می‌شود؛ در حالی که وزن خمیر اولیه با وزن نان پس از پخت تفاوت دارد و بخشی از رطوبت آن در فرآیند پخت از بین می‌رود. بنابراین، توجه به وزن محصول نهایی می‌تواند امکان بررسی دقیق‌تر مقدار نان تحویلی به مشتری را فراهم کند.
با این حال، اجرای موفق این طرح به تدوین ضوابط روشن درباره قیمت هر کیلوگرم نان، وزن استاندارد محصول پخته‌شده، نحوه توزین، کیفیت نان و شیوه نظارت وابسته است. همچنین باید اثر میزان رطوبت و شرایط پخت بر وزن نهایی در ضوابط اجرایی لحاظ شود تا اختلاف در وزن، زمینه بروز تخلفات جدید را فراهم نکند.
قاسم نوده‌فراهانی، رئیس اتاق اصناف ایران، در یک برنامه تلویزیونی از برنامه‌ریزی برای اجرای آزمایشی فروش وزنی نان سنگک در نانوایی‌های دولتی تهران خبر داد. به گفته وی، اجرای آزمایشی این طرح می‌تواند زمینه بررسی نتایج و تصمیم‌گیری درباره تعمیم آن به سایر استان‌ها را فراهم کند.
نوده‌فراهانی با اشاره به تفاوت وزن خمیر و نان پخته‌شده، اعلام کرد که برای نمونه، چانه خمیر ۶۰۰ گرمی سنگک پس از پخت باید حدود ۳۸۰ تا ۴۰۰ گرم وزن داشته باشد.
وی همچنین تأکید کرد که نانوایی‌ها نباید با استناد به تولید نان‌های سفارشی یا افزودنی‌دار، مشتری را از خرید نان ساده محروم کنند.
کاهش سهمیه آرد نانوایی‌های متخلف در دستور کار
رئیس اتاق اصناف ایران با انتقاد از بازدارنده نبودن جریمه‌های نقدی برای برخی متخلفان، از برنامه کاهش سهمیه آرد واحدهای متخلف در مرحله نخست و قطع کامل سهمیه در صورت تکرار تخلف خبر داده است.
در کنار این رویکرد نظارتی، پیشنهاد بخش خصوصی برای اصلاح سازوکار پرداخت یارانه آرد و نان و انتقال مستقیم حمایت‌های دولتی به مصرف‌کنندگان، مشابه سازوکار کالابرگ، نیز مطرح شده است. این پیشنهاد برای اجرا به بررسی و تصمیم‌گیری نهادهای مسئول نیاز دارد.
نوده‌فراهانی همچنین در اظهاراتی در سوم آبان‌ماه از تکمیل بررسی‌های کارشناسی طرح فروش وزنی خبر داد و اعلام کرد که قرار است ضوابط مربوط به این شیوه فروش از طریق وزارت کشور ابلاغ شود.
شرط موفقیت طرح؛ شفافیت قیمت و نظارت مستمر
فروش وزنی نان سنگک، در صورت اجرای دقیق و برخورداری از استانداردهای روشن، می‌تواند مقایسه وزن نان دریافتی با مبلغ پرداختی را برای مشتری آسان‌تر کند و شناسایی برخی موارد کم‌فروشی را بهبود ببخشد. با این حال، میزان اثربخشی طرح به نحوه تعیین استانداردها، نظارت بر اجرای مقررات و برخورد با تخلفات تکرارشونده بستگی دارد.
در کنار فروش وزنی، نظارت بر مصرف آرد یارانه‌ای، کنترل تراکنش‌های غیرعادی و اطمینان از تناسب سهمیه آرد با میزان واقعی تولید همچنان ضروری است. فروش وزنی به‌تنهایی نمی‌تواند تمام تخلفات مرتبط با آرد یارانه‌ای یا ثبت تراکنش‌های غیرواقعی را برطرف کند.
با توجه به برنامه اعلام‌شده برای اجرای آزمایشی طرح، تعیین قیمت رسمی هر کیلوگرم نان سنگک، استاندارد وزن نان پخته‌شده و جزئیات نظارت بر نانوایی‌ها از جمله مواردی است که باید به‌صورت شفاف اطلاع‌رسانی شود.
در نهایت، موفقیت فروش وزنی نان تنها به تغییر شیوه محاسبه قیمت از تعداد به وزن وابسته نیست؛ بلکه به ایجاد سازوکاری نیاز دارد که هم حقوق مصرف‌کنندگان را حفظ کند و هم از انحراف آرد یارانه‌ای از مسیر تعیین‌شده جلوگیری کند. نتایج اجرای آزمایشی این طرح مشخص خواهد کرد که آیا این شیوه می‌تواند به کاهش کم‌فروشی و افزایش شفافیت در بازار نان منجر شود یا ساماندهی این بازار به اصلاحات نظارتی گسترده‌تری نیاز دارد.
*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما
انتهای پیام