حذف یارانه انرژی/ متانول و آهن اسفنجی در آستانه ارزش افزوده منفی
بررسی مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد اگر انرژی مصرفی صنایع با هزینه فرصت صادراتی محاسبه شود، ارزش افزوده تولید متانول و آهن اسفنجی به محدوده منفی میرسد؛ نتیجهای که تفاوت بهرهوری انرژی در حلقههای مختلف تولید را برجسته میکند.
تشدید ناترازی برق و گاز و محدودیت منابع انرژی، ضرورت بازنگری در شیوه تخصیص یارانه انرژی به صنایع را بیش از گذشته مطرح کرده است. در همین زمینه، بررسی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی از پنج صنعت فولاد، آلومینیوم، سیمان، متانول و اوره نشان میدهد محاسبه ارزش انرژی مصرفی بر مبنای هزینه فرصت صادرات، تصویر متفاوتی از بازده اقتصادی این صنایع ارائه میدهد؛ بهگونهای که ارزش افزوده برخی محصولات، از جمله متانول و آهن اسفنجی، به محدوده منفی میرسد.
در این مطالعه، ارزش افزوده صنایع منتخب با دو مبنا محاسبه شده است: نخست، قیمت فعلی و یارانهای انرژی و دوم، هزینه فرصت صادراتی آن. در روش دوم، انرژی مصرفشده نه بر اساس تعرفههای داخلی، بلکه با توجه به درآمدی ارزشگذاری میشود که امکان کسب آن از محل صادرات وجود داشت.
بنابراین، ارزش افزوده منفی در این گزارش به معنای ثبت زیان نقدی قطعی در صورتهای مالی شرکتها نیست، بلکه نتیجه یک سناریوی تحلیلی برای سنجش بازده اقتصادی انرژی مصرفشده است. در این ارزیابی، علاوه بر قیمت فروش محصولات، میزان مصرف انرژی و جایگاه هر محصول در زنجیره تولید نیز مورد توجه قرار گرفته است.
یکی از شاخصهای بررسیشده، شدت انرژی است که میزان گاز طبیعی معادل مصرفشده برای ایجاد ارزش فروش محصولات را نشان میدهد. برای مثال، تولید هر دلار سیمان حدود ۳.۵ مترمکعب گاز طبیعی مصرف میکند؛ هرچند برای ارزیابی دقیق بازده اقتصادی، باید هزینه مواد اولیه و سایر نهادههای تولید نیز در محاسبات لحاظ شود.
آهن اسفنجی؛ حساسترین حلقه زنجیره فولاد به قیمت گاز
در صنعت فولاد، میزان مصرف انرژی و ارزش افزوده شرکتها به ساختار زنجیره تولید آنها وابسته است. برخی واحدها از مراحل ابتدایی تولید تا شمش فولادی را در اختیار دارند، در حالی که فعالیت برخی دیگر به یک یا چند حلقه محدود میشود. ازاینرو، مقایسه عملکرد شرکتها بدون توجه به دامنه فعالیت و ترکیب تولید آنها نمیتواند تصویر دقیقی از بهرهوری ارائه دهد.
بر اساس دادههای بررسیشده، تولید هر تن آهن اسفنجی به حدود ۲۶۷ تا ۳۴۰ مترمکعب گاز طبیعی نیاز دارد. این میزان برای تولید یک تن شمش فولادی، با توجه به شرکت و ترکیب زنجیره تولید، در برخی محاسبات به حدود ۳۶۵ تا ۴۲۸ مترمکعب میرسد. همچنین متوسط قیمت فروش شمش فولادی در شرکتهای مورد بررسی حدود ۴۲۲ دلار بهازای هر تن برآورد شده است.
نتایج مطالعه نشان میدهد همه حلقههای زنجیره فولاد به یک اندازه از افزایش قیمت انرژی تأثیر نمیپذیرند. تولید کنسانتره و گندله در مقایسه با مراحل پاییندستی حساسیت کمتری به تغییر قیمت انرژی دارد، اما تولید آهن اسفنجی به دلیل وابستگی بالای فرایند تولید به گاز طبیعی، آسیبپذیری بیشتری نشان میدهد.
بر همین اساس، در سناریوی محاسبه انرژی با هزینه فرصت صادراتی، بیشترین افت ارزش افزوده در حلقه آهن اسفنجی مشاهده میشود و این شاخص به محدوده منفی میل میکند. افزایش هزینه انرژی بر تولید شمش فولادی نیز اثرگذار است، اما شدت این اثر در محاسبات کمتر از آهن اسفنجی ارزیابی شده است.
متانول؛ ارزش افزوده منفی ۸۹ دلاری بهازای هر تن
در صنعت پتروشیمی نیز مصرف گاز طبیعی، بهویژه در تولید متانول، اوره و آمونیاک، سهم قابلتوجهی از انرژی مصرفی را به خود اختصاص میدهد. برآوردهای مربوط به سال ۱۴۰۳ نشان میدهد حدود ۱۴ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی، شامل خوراک و سوخت، در تولید این محصولات مصرف شده است؛ رقمی که نزدیک به ۵۸ درصد کل مصرف گاز صنعت پتروشیمی عنوان شده است.
محاسبات مرکز پژوهشها درباره متانول نشان میدهد در صورت ارزشگذاری گاز مصرفی بر مبنای هزینه فرصت صادراتی، ارزش افزوده هر تن از این محصول به حدود منفی ۸۹ دلار میرسد. متوسط قیمت فوب متانول در سال ۱۴۰۴ نیز حدود ۲۱۲ دلار برای هر تن در نظر گرفته شده است؛ بنابراین، ارزش افزوده منفی محاسبهشده معادل حدود ۴۲ درصد ارزش فروش محصول خواهد بود.
این نتیجه به معنای زیان نقدی قطعی همه شرکتهای تولیدکننده متانول نیست، بلکه نشان میدهد با احتساب ارزش صادراتی گاز مصرفشده، بازده اقتصادی تولید این محصول در چارچوب فرضهای مطالعه کاهش قابلتوجهی پیدا میکند.
در این ارزیابی، بهرهوری انرژی تولید متانول در مقایسه با سایر صنایع منتخب پایینتر گزارش شده است. برآوردها حاکی از آن است که بهازای هر مترمکعب گاز طبیعی معادل مصرفی در این بخش، حدود ۸.۸ سنت ارزش اقتصادی منفی ایجاد میشود. البته نتیجه این محاسبات به قیمت جهانی محصولات، شرایط عرضه و تقاضا و دادههای مبنای مطالعه وابسته است.
آلومینیوم؛ چالش همزمان انرژی و تأمین مواد اولیه
صنعت آلومینیوم علاوه بر وابستگی به انرژی، با مشکلاتی در تأمین مواد اولیه نیز روبهرو است. محدودیتهای فصلی و ناپایداری تأمین برق و گاز، امکان استفاده مستمر از ظرفیت تولید را کاهش میدهد. از سوی دیگر، توسعه بخشهای بالادستی، از جمله تأمین بوکسیت و تولید آلومینا، متناسب با ظرفیت واحدهای ذوب پیش نرفته و وابستگی به واردات آلومینا، ریسک تأمین مواد اولیه را افزایش داده است.
متوسط نرخ فروش داخلی شمش آلومینیوم در اردیبهشت ۱۴۰۴ حدود سههزار و ۸۹ دلار بهازای هر تن ثبت شده است. مقایسه ارزش افزوده این محصول با دو مبنای قیمتگذاری انرژی نشان میدهد که محاسبه انرژی بر اساس نرخ صادراتی، ارزش افزوده شمش آلومینیوم را در شرکتهای بررسیشده کاهش میدهد.
با این حال، میزان کاهش در همه شرکتها یکسان نیست و عواملی مانند بهرهوری، شدت مصرف انرژی و ساختار فعالیت واحدهای تولیدی در نتایج تفاوت ایجاد میکنند.
سیمان؛ نقش تعیینکننده مصرف انرژی در تولید کلینکر
در صنعت سیمان نیز قیمت و دسترسی به انرژی بر هزینه تولید و ارزش افزوده اثرگذار است، اما میزان مصرف انرژی در مراحل مختلف زنجیره تولید تفاوت دارد. تولید کلینکر به دلیل نیاز حرارتی بالای کورههای دوار، انرژی بیشتری نسبت به مراحل بعدی تولید سیمان مصرف میکند. به همین دلیل، ترکیب تولید کارخانهها و نسبت کلینکر به سیمان در ارزیابی عملکرد اقتصادی آنها اهمیت دارد.
متوسط قیمت سیمان فله پرتلند نوع ۲ در شرکتهای بررسیشده حدود ۳۵ دلار بهازای هر تن اعلام شده است. قیمت فروش برخی نمونهها در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ متفاوت بوده؛ بهطوریکه نرخ آرتا اردبیل حدود ۴۱ دلار و قیمت سیمان تهران و هگمتان حدود ۳۴ دلار بهازای هر تن برآورد شده است.
محاسبه ارزش افزوده با لحاظ نرخ صادراتی انرژی، هزینه واقعیتر مصرف انرژی را در کنار قیمت فروش محصولات قرار میدهد. بر این اساس، ارزیابی اقتصادی واحدهای سیمانی نیز باید با توجه به ترکیب تولید، میزان مصرف انرژی و تفاوت عملکرد کارخانهها انجام شود.
معیار جدید برای تخصیص انرژی به صنایع
جمعبندی گزارش مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد برخورداری از انرژی ارزان بهتنهایی نمیتواند معیار مناسبی برای سنجش سودآوری و بهرهوری صنایع باشد. میزان مصرف گاز و برق، هزینه مواد اولیه، قیمت جهانی محصولات و جایگاه هر واحد در زنجیره تولید، همگی در تعیین ارزش اقتصادی نهایی نقش دارند.
بر همین اساس، تغییر مبنای محاسبه قیمت انرژی میتواند بر برخی حلقههای تولید اثر بسیار شدیدتری بگذارد؛ در حالی که صنایع یا واحدهای دیگر، به دلیل بهرهوری بالاتر یا ساختار متفاوت تولید، با افت کمتری در ارزش افزوده مواجه شوند.
در بخش پیشنهادهای سیاستی این مطالعه، بر اولویتبندی تخصیص انرژی بر اساس شاخص «ارزش افزوده خالص ایجادشده بهازای انرژی مصرفی» تأکید شده است. استفاده از این معیار میتواند در تصمیمگیری درباره نحوه تخصیص منابع انرژی، بازسازی و نوسازی واحدهای صنعتی و انتخاب طرحهای جدید مورد توجه قرار گیرد؛ بهویژه در شرایطی که ناترازی برق و گاز، امکان تأمین انرژی ارزان برای تمام بخشهای تولیدی را محدود کرده است.
*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما