یک هفته پس از بنزین ۱۰ هزار تومانی؛ مردم کمتر مصرف میکنند یا فقط بیشتر حساب میکنند؟
یک هفته پس از اجرای بنزین ۱۰ هزار تومانی، هنوز تغییر محسوسی در مصرف دیده نمیشود؛ اما افزایش هزینه سوخت، رفتار رانندگان و خانوارها را محتاطتر کرده است.
هفت روز از اجرای نرخ سوم بنزین با قیمت ۱۰ هزار تومان گذشته است؛ تصمیمی که دولت با هدف همزمان مدیریت مصرف، کاهش جذابیت قاچاق سوخت و حرکت تدریجی قیمت بنزین به سمت واقعیتهای اقتصادی اتخاذ کرده است. با این حال، بررسی رفتار مصرفکنندگان در نخستین هفته نشان میدهد آثار این تصمیم در خیابانها هنوز به شکل کاهش محسوس مصرف یا تغییر گسترده الگوی سفر نمایان نشده است.
مشاهدات میدانی از جایگاههای سوخت نشان میدهد مردم همچنان برای نیازهای روزمره خود سوختگیری میکنند، اما در رفتار بخشی از مصرفکنندگان یک تغییر تدریجی دیده میشود؛ آنها بیشتر درباره قیمتها سؤال میکنند، مسیرهای خود را با دقت بیشتری انتخاب میکنند و تلاش دارند تا حد امکان وارد محدوده مصرف با نرخ سوم نشوند.
در واقع، شوک اولیه افزایش قیمت جای خود را به نوعی محاسبه اقتصادی داده است. سؤال بسیاری از رانندگان دیگر فقط این نیست که «بنزین چقدر گران شده»، بلکه این است که «چگونه میتوان کمتر از بنزین ۱۰ هزار تومانی استفاده کرد؟»
نرخ سوم؛ همه بنزین ۱۰ هزار تومان نشده است
یکی از موضوعاتی که در روزهای نخست اجرای طرح برای برخی مصرفکنندگان ابهام ایجاد کرده، این تصور بوده که قیمت تمام بنزین به ۱۰ هزار تومان رسیده است؛ در حالی که نرخهای قبلی ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی همچنان برقرار است و نرخ سوم عمدتاً به مصرف مازاد یا سوختگیری با کارت جایگاه مربوط میشود.
جایگاهداران در روزهای نخست اجرای طرح، بیش از گذشته با پرسشهایی درباره نحوه محاسبه سهمیه و زمان اعمال نرخ سوم مواجه بودند. اما پس از گذشت چند روز، این ابهام اولیه تا حدودی جای خود را به تلاش برای مدیریت مصرف داده است.
برخی رانندگان زمان سوختگیری خود را تغییر دادهاند و برخی دیگر تلاش میکنند با برنامهریزی بیشتر، میزان مصرف خود را به گونهای تنظیم کنند که کمتر به نرخ سوم برسند.
رانندگان تاکسی اینترنتی؛ بنزین بخشی از هزینه کسب درآمد
شرایط برای رانندگان حرفهای و بهویژه رانندگان تاکسیهای اینترنتی متفاوت است. برای این گروه، خودرو تنها وسیله رفتوآمد نیست، بلکه ابزار اصلی کسب درآمد محسوب میشود و به همین دلیل نمیتوانند به سادگی میزان استفاده از خودرو را کاهش دهند.
افزایش قیمت سوخت برای این رانندگان در کنار هزینههایی مانند استهلاک، تعمیرات و بیمه، هزینه فعالیت را افزایش میدهد. در چنین شرایطی، کاهش مصرف سوخت میتواند به معنای کاهش تعداد سفرها و در نتیجه افت درآمد باشد.
یکی از رانندگان تاکسی اینترنتی در این زمینه میگوید بخشی از رانندگان تلاش میکنند سفرهای کمصرفه را کمتر قبول کنند؛ برای مثال، سفرهای طولانی یا مسیرهایی با ترافیک سنگین را با دقت بیشتری انتخاب میکنند، اما کنار گذاشتن خودرو برای آنها امکانپذیر نیست، زیرا خودرو منبع درآمدشان است.
این موضوع نشان میدهد افزایش قیمت سوخت برای همه گروهها اثر یکسانی ندارد. خانواری که میتواند بخشی از سفرهای غیرضروری خود را حذف کند، امکان مدیریت مصرف دارد، اما رانندهای که درآمدش مستقیماً به میزان تردد وابسته است، بخش زیادی از مصرف خود را نمیتواند حذف کند.
خانوارها؛ کاهش سفر یا حذف هزینههای دیگر؟
واکنش خانوارها نیز به نرخ سوم بنزین یکسان نیست. برخی خانوادهها تلاش کردهاند سفرهای روزمره را تجمیع کنند و تعداد دفعات استفاده از خودرو را کاهش دهند، اما بسیاری همچنان به خودرو برای کار، مدرسه، خرید و سایر نیازهای روزانه وابستهاند.
یکی از شهروندان میگوید افزایش قیمت بنزین باعث شده برنامه رفتوآمد خانوادگی خود را تغییر دهد و کارهای مختلف را در یک مسیر انجام دهد تا نیاز به سفرهای متعدد کاهش پیدا کند.
با این حال، او تأکید میکند حذف خودرو برای خانوادهای که اعضای آن هر روز برای کار، تحصیل و امور ضروری در رفتوآمد هستند، امکانپذیر نیست و در نهایت باید هزینه افزایشیافته بنزین از بخش دیگری از مخارج خانوار جبران شود.
این تجربه نشان میدهد افزایش قیمت سوخت برای بخشی از جامعه الزاماً به معنای کاهش مصرف نیست؛ بلکه ممکن است به جابهجایی هزینهها در سبد خانوار منجر شود.
جایگاهداران: هنوز کاهش محسوسی در مصرف دیده نمیشود
در نخستین روزهای اجرای نرخ سوم، جایگاهداران بیشتر با مسائل اجرایی و پاسخ به پرسشهای مردم مواجه بودند. اما در زمینه میزان مراجعه و سوختگیری، تاکنون نشانهای از کاهش شدید دیده نشده است.
یکی از جایگاهداران تهران میگوید مردم همچنان برای تأمین نیازهای روزمره خود بنزین مصرف میکنند، اما نسبت به گذشته حساسیت بیشتری نسبت به میزان مصرف و رسیدن به نرخ سوم دارند.
به گفته او، تغییر اصلی در روزهای ابتدایی، کاهش شدید مصرف نبوده، بلکه تغییر رفتار مصرفکننده است؛ رانندگان بیشتر سؤال میکنند، میزان مصرف خود را زیر نظر دارند و تلاش میکنند تا حد امکان از سهمیههای ارزانتر استفاده کنند.
آیا بنزین ۱۰ هزار تومانی ترافیک را کاهش میدهد؟
یکی از اهداف سیاستهای اصلاح قیمت سوخت، مدیریت تقاضا و کاهش مصرف است، اما هنوز نمیتوان درباره تأثیر نرخ سوم بر ترافیک شهری قضاوت قطعی کرد.
ترافیک کلانشهرها تنها به قیمت بنزین وابسته نیست و عواملی مانند تعداد خودروها، کیفیت و دسترسی به حملونقل عمومی، فاصله محل سکونت و محل کار، ساختار شهری و الگوی سفر نیز در آن نقش دارند.
بنابراین ممکن است افزایش قیمت بنزین بخشی از سفرهای غیرضروری را کاهش دهد، اما انتظار اینکه یک تغییر قیمتی بهتنهایی بتواند مشکل ترافیک کلانشهرها را حل کند، چندان واقعبینانه نیست.
داوود سوری، اقتصاددان، نیز بر همین نکته تأکید کرده و معتقد است مسئله بنزین را نمیتوان جدا از مسئله خودرو و نحوه استفاده از خودرو در کشور بررسی کرد. از این منظر، اصلاح مصرف سوخت نیازمند برنامهای جامع در حوزه خودرو و حملونقل است.
بنزین ۱۰ هزار تومانی و معادله قاچاق
کاهش جذابیت قاچاق سوخت یکی دیگر از اهداف اعلامشده برای افزایش نرخ سوم است. اختلاف قیمت سوخت ایران با کشورهای همسایه طی سالهای گذشته یکی از عوامل مؤثر در شکلگیری قاچاق سوخت عنوان شده است.
با این حال، افزایش قیمت بهتنهایی نمیتواند همه مشکلات قاچاق را حل کند. شبکه توزیع، کنترل مرزها، اختلاف قیمت با کشورهای اطراف، نحوه سهمیهبندی و امکان انتقال سوخت نیز در این مسئله نقش دارند.
احمد جانجان، اقتصاددان، معتقد است افزایش نرخ سوم به ۱۰ هزار تومان به خودی خود نمیتواند انگیزه قاچاق را به شکل قابلتوجهی از بین ببرد و اگر هدف سیاست صرفاً کاهش قاچاق یا جبران ناترازی باشد، نمیتوان آن را یک راهکار کامل دانست.
به گفته او، مسئله بنزین در ایران از یک سو به محدودیت عرضه و از سوی دیگر به تقاضایی مربوط است که بیش از ظرفیت پایدار عرضه شکل گرفته است. بنابراین اصلاح خودروهای پرمصرف، بهبود کیفیت ناوگان، توسعه حملونقل عمومی و بازنگری در سیاستهای انرژی باید همزمان با اصلاح قیمت دنبال شود.
*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما
انتهای پیام