پیشنهاد انتشار اوراق اجتماعی برای تسویه بدهی دولت به تأمین اجتماعی

در شرایطی که سازمان تأمین اجتماعی با کسری شدید نقدینگی و انباشت مطالبات از دولت روبه‌روست، استفاده از ابزارهای مالی جدید برای تأمین منابع این سازمان و حمایت از اشتغال به یکی از پیشنهادهای مطرح‌شده در حوزه رفاه و تأمین اجتماعی تبدیل شده است. علی حیدری، کارشناس رفاه و تأمین اجتماعی، در یادداشتی پیشنهاد کرده است دولت به جای استفاده از منابع و ذخایر بیمه‌شدگان و مستمری‌بگیران، از ظرفیت انتشار «اوراق اجتماعی» برای تسویه بدهی‌های بیمه‌ای و کمک به کارفرمایان استفاده کند.

علی حیدری با اشاره به تجربه سازمان تأمین اجتماعی در جنگ‌های گذشته معتقد است دولت‌ها در دوره‌های جنگ و پس از آن، بار بخشی از مشکلات مالی خود را بر دوش این سازمان و در نهایت بیمه‌شدگان و مستمری‌بگیران گذاشته‌اند. به گفته او، این رویکرد در جریان جنگ هشت‌ساله از مسیرهایی مانند سرکوب مزدی، برداشت مستقیم منابع نقدی، پرداخت نکردن حق بیمه سهم دولت و پذیرش تعهد پرداخت حق بیمه سهم کارفرما برای ۱۴۹ صنف و صنعت دنبال شد.

این کارشناس حوزه رفاه و تأمین اجتماعی می‌گوید در جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه اخیر و همچنین در شرایط پساجنگ و بیناجنگ نیز نشانه‌هایی از تداوم همان رویکردهای گذشته مشاهده می‌شود؛ رویکردی که به باور او، در چهار دهه گذشته آسیب قابل‌توجهی به پایداری مالی سازمان تأمین اجتماعی وارد کرده است. او همچنین نسبت به طرح‌هایی که با عنوان ایجاد اشتغال عمومی و با حذف حقوق بنیادین بیمه اجتماعی نیروی کار مطرح می‌شوند، ابراز نگرانی کرده است.

تغییر وضعیت مالی تأمین اجتماعی از زمان جنگ هشت‌ساله

حیدری برای توضیح تفاوت شرایط کنونی سازمان تأمین اجتماعی با دوران جنگ هشت‌ساله، به تغییر نسبت منابع و مصارف این سازمان اشاره می‌کند.

به گفته او، در دوران جنگ هشت‌ساله، سازمان با اتکا به وصول حق بیمه‌های سهم کارگر و کارفرما و با وجود پرداخت نشدن حق بیمه سهم دولت، همچنان در وضعیت پیشی گرفتن منابع بر مصارف جاری و نقدی قرار داشت.

اما این وضعیت از سال ۱۳۹۳ و همزمان با تحمیل اجرای طرح تحول سلامت بدون تأمین منابع لازم از سوی دولت تغییر کرد. از آن زمان، مصارف جاری و نقدی سازمان از منابع وصولی آن پیشی گرفته و این وضعیت همچنان ادامه دارد.

این کارشناس معتقد است عدم پرداخت حق بیمه‌های جاری سهم دولت، در کنار تسویه نشدن بدهی‌های انباشته‌شده و معوقه بر مبنای ارزش واقعی روز، فشار مضاعفی بر منابع سازمان وارد کرده و آن را با کسری شدید نقدینگی مواجه ساخته است.

اوراق اجتماعی؛ ابزاری برای تأمین مالی تعهدات بیمه‌ای

حیدری یکی از راهکارهای پیشنهادی برای عبور از این وضعیت را انتشار اوراق اجتماعی (Social Bonds) از سوی دولت می‌داند. این اوراق نوعی ابزار بدهی هستند که منابع حاصل از انتشار آن‌ها باید صرف تأمین مالی طرح‌ها و پروژه‌هایی شود که اثر اجتماعی مثبت و از پیش تعریف‌شده دارند.

این اثرگذاری می‌تواند در حوزه‌هایی مانند کاهش فقر و بیکاری، تأمین مسکن، اشتغال، امنیت غذایی، بهداشت و آموزش یا جبران خسارت‌های ناشی از جنگ و بازسازی پس از آن تعریف شود.

بر این اساس، دولت می‌تواند با انتشار اوراق اجتماعی، منابع مورد نیاز برای پرداخت بدهی‌های بیمه‌ای خود به سازمان تأمین اجتماعی را فراهم کند. همچنین بخشی از منابع حاصل از این اوراق می‌تواند در قالب یارانه مزدی و یارانه بیمه‌ای در اختیار کارفرمایان و پیمانکاران قرار گیرد تا ضمن حفظ فرصت‌های شغلی، امکان پرداخت حق بیمه کارکنان نیز فراهم شود.

ساختار مالی این اوراق شباهت‌هایی به اوراق بدهی متعارف دارد؛ به این معنا که سرمایه‌گذاران منابع مالی خود را در اختیار دولت به‌عنوان ناشر قرار می‌دهند و در مقابل، پرداخت‌های دوره‌ای و بازپرداخت اصل سرمایه در سررسید را دریافت می‌کنند.

تفاوت اصلی اوراق اجتماعی با اوراق بدهی معمولی در تعهد دولت به مصرف منابع در پروژه‌های مشخص با اهداف اجتماعی و ارائه گزارش درباره میزان تحقق این اهداف است. در شرایط فعلی، حفظ و توسعه فرصت‌های شغلی و پرداخت حق بیمه‌های متعلقه از جمله اهدافی است که می‌تواند در چارچوب این اوراق دنبال شود.

امکان استفاده از صکوک اثر اجتماعی در ایران

این پیشنهاد در حالی مطرح می‌شود که پیش‌تر پژوهش‌های دانشگاهی در ایران نیز امکان انتشار نوعی ابزار مالی با عنوان «صکوک اثر اجتماعی» (Islamic Social Impact Sukuk) را بررسی کرده‌اند.

در این مطالعات، ساختار صکوک اثر اجتماعی اسلامی به‌عنوان جایگزینی برای اوراق اثر اجتماعی متعارف (SIBs) پیشنهاد شده است. در این مدل، بازده سرمایه‌گذاران می‌تواند به میزان تحقق اهداف اجتماعی مشخص وابسته باشد و برای طراحی آن نیز از ظرفیت قراردادهایی مانند جعاله، وکالت و اجاره استفاده شود.

اوراق اجتماعی و صکوک اثر اجتماعی از جمله ابزارهایی هستند که می‌توانند سرمایه‌های خصوصی را به سمت تأمین نیازهای اجتماعی هدایت کنند. در این سازوکار، منابع مالی به جای توزیع بدون هدف، به پروژه‌هایی اختصاص می‌یابند که نتایج آن‌ها از پیش تعریف شده و امکان ارزیابی میزان تحقق اهداف وجود دارد.

نقش اوراق اجتماعی در شرایط جنگ و پساجنگ

به اعتقاد حیدری، اوراق اجتماعی در شرایط جنگی و پس از آن می‌توانند به‌عنوان ابزاری برای تأمین مالی مبتنی بر نتیجه مورد استفاده قرار گیرند. در این روش، سرمایه‌ها به طرح‌هایی اختصاص می‌یابند که اهداف اجتماعی مشخص و قابل‌اندازه‌گیری دارند و بازده سرمایه‌گذاری یا بخشی از آن به تحقق این اهداف وابسته است.

در دوره درگیری‌های فعال، این اوراق می‌توانند برای واکنش سریع به بحران، حفظ اشتغال و جلوگیری از گسترش مشکلات معیشتی به کار گرفته شوند. پرداخت کمک به کارفرمایان و پیمانکاران برای تأمین حق بیمه کارکنان و اعطای یارانه‌های مزدی و بیمه‌ای از جمله کاربردهای پیشنهادی این ابزار در چنین شرایطی است.

در مرحله پساجنگ و بیناجنگ نیز دامنه استفاده از اوراق اجتماعی می‌تواند گسترش یابد و حوزه‌هایی مانند بازسازی معیشت، ایجاد فرصت‌های شغلی، احیای زیرساخت‌های اجتماعی و انسانی و بازسازی نهادها و اعتماد عمومی را پوشش دهد.

در یادداشت حیدری، انتشار اوراق اجتماعی از سوی دولت ژاپن برای کمک به بازسازی بخش‌هایی از خدمات عمومی عراق و همچنین استفاده از اوراق اثر اجتماعی در ارتباط با بحران اوکراین، به‌عنوان نمونه‌هایی از کاربرد این ابزار در شرایط بحرانی مطرح شده است.

پیشنهاد تأمین پشتوانه اوراق از منابع عمومی و درآمدهای ملی

این کارشناس رفاه و تأمین اجتماعی پیشنهاد می‌کند دولت برای انتشار اوراق اجتماعی از پشتوانه‌هایی مانند غرامت‌های جنگی، درآمدهای احتمالی ناشی از تنگه هرمز، کاهش سهم صندوق توسعه ملی و ظرفیت پهنه‌های نفتی، گازی و معدنی استفاده کند.

بر اساس این پیشنهاد، منابع حاصل از انتشار اوراق می‌تواند در دو مسیر اصلی به کار گرفته شود: نخست، پرداخت بدهی‌های جاری و معوقه دولت به سازمان تأمین اجتماعی و دوم، حمایت مالی از کارفرمایان و پیمانکاران برای پرداخت حق بیمه و حفظ فرصت‌های شغلی.

در بخش مربوط به کارفرمایان، اختصاص یارانه مزدی و بیمه‌ای می‌تواند به بنگاه‌ها کمک کند تا در شرایط دشوار اقتصادی از تعدیل نیروی کار جلوگیری کنند و تعهدات بیمه‌ای خود را انجام دهند. در بخش دولتی نیز انتشار اوراق اجتماعی می‌تواند مطالبات سازمان تأمین اجتماعی را به تعهداتی تبدیل کند که قابلیت عرضه در بازار سرمایه و استفاده در شبکه بانکی را داشته باشند.

حیدری تأکید می‌کند که دولت برای حفظ و ارتقای اشتغال باید به جای برداشت از اموال و ذخایر بیمه‌شدگان و مستمری‌بگیران، از ابزارهای تأمین مالی جدید استفاده کند. به اعتقاد او، انتشار اوراق اجتماعی با پشتوانه منابع و دارایی‌های عمومی می‌تواند هم به تسویه بدهی‌های بیمه‌ای دولت کمک کند و هم با تأمین منابع مورد نیاز کارفرمایان، از تضعیف اشتغال و گسترش بحران نقدینگی در سازمان تأمین اجتماعی جلوگیری کند.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما