گرانی قطعات خودرو؛ وقتی یک تعمیر ساده به بحران مالی تبدیل می‌شود

قطعه‌ای که زمانی یک هزینه معمولی برای نگهداری خودرو محسوب می‌شد، حالا می‌تواند تعمیر یک خودرو را به یک بحران مالی برای خانوار تبدیل کند. افزایش قیمت قطعات، کمبود برخی اقلام، وابستگی بخشی از بازار به واردات و دشواری تشخیص قطعات اصلی از تقلبی، هزینه مالکیت خودرو را برای مردم افزایش داده است.

کافی است خودرو به دلیل یک ایراد معمولی راهی تعمیرگاه شود تا مشخص شود هزینه مالکیت خودرو دیگر تنها به بنزین، بیمه و سرویس‌های دوره‌ای محدود نمی‌شود. گاهی قیمت یک قطعه که قرار است در چند ساعت روی خودرو نصب شود، به اندازه چند هفته درآمد یک خانواده است.

مشکل زمانی پیچیده‌تر می‌شود که مالک خودرو با چند قطعه ظاهراً مشابه مواجه باشد و نداند کدام قطعه اصلی، کدام تولید داخل، کدام وارداتی و کدام نمونه صرفاً دارای بسته‌بندی شکیل‌تر است. بازار قطعات یدکی ایران سال‌هاست با مشکلاتی مانند گرانی، کمبود، وابستگی به واردات، قطعات بی‌کیفیت و دشواری تشخیص کالای اصلی از تقلبی مواجه است؛ شرایطی که در ماه‌های اخیر فشار بیشتری بر مالکان خودرو وارد کرده است.

چرا قیمت قطعات خودرو بالا رفته است؟

قطعه خودرو در ظاهر کالایی ساده است، اما پشت هر قطعه زنجیره‌ای از هزینه‌ها قرار دارد؛ از مواد اولیه و تولید گرفته تا قالب‌سازی، ماشین‌کاری، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، واردات، گمرک، توزیع و فروش.

هر اختلال در یکی از این حلقه‌ها می‌تواند قیمت نهایی را افزایش دهد. افزایش هزینه تولید یا دشواری واردات نیز ممکن است علاوه بر افزایش قیمت، به کمبود یا حتی نایاب شدن برخی قطعات منجر شود.

در چنین شرایطی، فروشنده الزاماً قطعه را براساس قیمت خرید قبلی عرضه نمی‌کند و هزینه جایگزینی آن در آینده نیز می‌تواند وارد محاسبات قیمت‌گذاری شود. بنابراین در بازار کمبود، قیمت فقط تابع هزینه تولید نیست و عواملی مانند موجودی، سرعت تأمین، ریسک واردات، نرخ ارز و حتی انتظار فروشنده از قیمت آینده نیز بر آن اثر می‌گذارد.

برای مالک خودرو اما تمام این عوامل اقتصادی یک نتیجه ساده دارد: «خودرو خراب شده و هزینه تعمیر آن بالاست.»

گرانی قطعات، تعمیر خودرو را به تعویق انداخته است

افزایش قیمت قطعات باعث شده بخشی از مالکان، تعمیر خودرو را به تعویق بیندازند. لنت، دیسک و صفحه، باتری، کمک‌فنر، قطعات سیستم تعلیق، قطعات موتور و حتی تجهیزات الکترونیکی هرکدام می‌توانند هزینه‌ای سنگین به مالک تحمیل کنند.

در نتیجه خودرویی که برای حفظ ایمنی و عملکرد خود به تعمیر نیاز دارد، ممکن است مدت‌ها با یک ایراد نیمه‌فعال در خیابان تردد کند؛ صرفاً به این دلیل که مالک توان پرداخت هزینه تعمیر را ندارد.

این تأخیر فقط یک مسئله اقتصادی نیست و می‌تواند به موضوعی ایمنی تبدیل شود. فرسودگی لنت یا لاستیک، نقص در سیستم تعلیق یا بی‌توجهی به ایرادهای فنی ممکن است علاوه بر مالک خودرو، سایر کاربران جاده را نیز در معرض خطر قرار دهد.

قطعه ارزان همیشه به معنای هزینه کمتر نیست

افزایش قیمت قطعات، رفتار دیگری را نیز در بازار تقویت کرده است؛ تمایل مصرف‌کننده به خرید نمونه ارزان‌تر، حتی زمانی که کیفیت آن مشخص نیست.

ممکن است دو قطعه ظاهراً مشابه با اختلاف قیمت قابل‌توجه عرضه شوند. اگر قطعه ارزان‌تر دوام کمتری داشته باشد، زودتر خراب شود یا به بخش دیگری از خودرو آسیب بزند، هزینه نهایی می‌تواند از خرید قطعه اصلی بیشتر شود.

در واقع، تلاش برای کاهش هزینه تعمیر در کوتاه‌مدت ممکن است هزینه‌های بیشتری در آینده ایجاد کند؛ به‌خصوص در قطعاتی که مستقیماً با ایمنی یا عملکرد اصلی خودرو ارتباط دارند.

تشخیص قطعه اصلی از تقلبی برای مصرف‌کننده دشوار است

مشکل بازار قطعات یدکی تنها گرانی نیست. قطعات تقلبی و فاقد کیفیت نیز یکی از چالش‌های قدیمی این بازار به شمار می‌روند. در سال‌های گذشته بارها نسبت به عرضه قطعات بی‌کیفیت و دشواری تشخیص نمونه اصلی از تقلبی هشدار داده شده است.

حتی بسته‌بندی حرفه‌ای، لوگو یا هولوگرام نیز لزوماً برای مصرف‌کننده عادی امکان تشخیص اصالت کالا را فراهم نمی‌کند. در برخی موارد نیز درباره عرضه قطعات دست‌دوم با بسته‌بندی جدید و فروش آنها به‌عنوان قطعه نو گزارش‌هایی منتشر شده است.

اهمیت این موضوع در قطعات حساس بیشتر است. کیفیت پایین یک فیلتر ممکن است تنها بر عملکرد آن اثر بگذارد، اما استفاده از قطعه نامطمئن در سیستم ترمز، فرمان، تعلیق، موتور یا تجهیزات الکترونیکی می‌تواند پیامدهای جدی‌تری داشته باشد.

وابستگی به واردات، یکی دیگر از عوامل نوسان قیمت

بخشی از بازار قطعات خودرو به واردات وابسته است و حتی در خودروهایی که تولید داخل محسوب می‌شوند، تمام اجزای مورد استفاده الزاماً داخلی نیستند. برخی مواد اولیه، تجهیزات، قطعات الکترونیکی و اجزای تخصصی به واردات وابسته‌اند.

به همین دلیل تغییرات نرخ ارز، محدودیت‌های تجاری، مشکلات ثبت سفارش و تأخیر در ترخیص کالا می‌تواند مستقیماً بر قیمت و موجودی قطعات اثر بگذارد.

این اثر زمانی بیشتر نمایان می‌شود که یک قطعه کمیاب شود. در شرایط عادی، رقابت میان فروشندگان می‌تواند قیمت‌ها را کنترل کند، اما در شرایط کمبود، قدرت چانه‌زنی به سمت فروشنده می‌رود و مالک خودرو، به‌ویژه در مورد قطعات ضروری، انتخاب چندانی ندارد.

اختلاف قیمت قطعات در بازار؛ نتیجه کمبود و نااطمینانی

در بازار کمبود، قیمت تنها به هزینه تولید وابسته نیست. موجودی انبار، هزینه جایگزینی، ریسک تأمین، نرخ ارز و پیش‌بینی قیمت آینده نیز می‌تواند بر قیمت قطعه اثر بگذارد.

به همین دلیل ممکن است دو فروشگاه برای یک قطعه مشابه، قیمت‌های متفاوتی اعلام کنند. مصرف‌کننده نیز در چنین شرایطی نمی‌داند اختلاف قیمت ناشی از تفاوت کیفیت است یا تفاوت در حاشیه سود و شرایط تأمین.

این مسئله ضرورت شفافیت در بازار قطعات را بیشتر می‌کند؛ به‌ویژه آنکه مالک خودرو معمولاً اطلاعات تخصصی کافی برای تشخیص کیفیت قطعه ندارد.

نقش تعمیرکار در افزایش یا کاهش هزینه تعمیر

در این زنجیره، تعمیرکار نیز نقش مهمی دارد. مالک خودرو معمولاً تخصص لازم برای تشخیص قطعه معیوب را ندارد و به تشخیص تعمیرکار متکی است. تعمیرکار باید مشخص کند قطعه واقعاً خراب است، امکان تعمیر آن وجود دارد یا تعویض ضروری است و در صورت نیاز به تعویض، چه قطعه‌ای با چه کیفیتی باید خریداری شود.

تشخیص اشتباه می‌تواند مالک را مجبور به خرید چند قطعه کند تا سرانجام ایراد اصلی پیدا شود. این موضوع در خودروهای جدید و پیچیده اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا سیستم‌های الکترونیکی و مکانیکی خودرو به یکدیگر وابسته‌تر شده‌اند.

خودروهای مجهز به ECU، سنسورهای متعدد، سیستم‌های تزریق پیچیده، گیربکس‌های اتوماتیک و موتورهای توربوشارژ به عیب‌یابی تخصصی‌تری نیاز دارند. در چنین خودروهایی، تعویض قطعه به روش آزمون و خطا می‌تواند هزینه قابل‌توجهی به مالک تحمیل کند.

افزایش عمر خودروها، تقاضا برای قطعات را بیشتر می‌کند

افزایش قیمت خودروهای صفر کیلومتر نیز بر بازار قطعات اثر گذاشته است. زمانی که خرید خودروی جدید برای بخش قابل‌توجهی از خانوارها دشوار باشد، خودروهای موجود مدت بیشتری مورد استفاده قرار می‌گیرند و طبیعتاً نیاز به تعمیر و تعویض قطعات افزایش می‌یابد.

به این ترتیب، هرچه عمر خودروها بیشتر شود، بازار قطعات یدکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. از سوی دیگر، این بازار باید همزمان پاسخگوی مالکان خودروهای قدیمی با نیازهای معمول مکانیکی و مالکان خودروهای جدید با قطعات تخصصی و گران‌تر باشد.

شفافیت؛ حلقه گمشده بازار قطعات

مصرف‌کننده باید بتواند هنگام خرید قطعه بداند محصول تولید کدام شرکت و کشور است، اصالت آن چگونه قابل استعلام است و چه ضمانتی دارد. در غیر این صورت، خریدار عملاً با یک جعبه، یک قیمت و ادعای فروشنده درباره اصالت کالا مواجه است.

طرح‌های مربوط به شناسه کالا و رهگیری قطعات نیز با هدف افزایش شفافیت و مقابله با قطعات تقلبی مطرح شده‌اند، اما تا زمانی که مصرف‌کننده و شبکه توزیع نتوانند اصالت کالا را به‌سادگی و با اطمینان بررسی کنند، قطعات تقلبی همچنان امکان حضور در بازار خواهند داشت.

مبارزه با قطعات تقلبی نیز نباید تنها به فروشنده نهایی محدود شود. اگر قطعه بی‌کیفیت از مسیر تولید یا واردات وارد بازار شده باشد، باید منشأ آن در زنجیره تأمین مشخص شود؛ در غیر این صورت، برخورد صرف با آخرین حلقه، مشکل اصلی را برطرف نخواهد کرد.

حمایت از تولید داخل بدون کاهش کیفیت

حمایت از تولید داخلی قطعات نیز نباید به معنای پذیرش هر محصولی صرفاً با عنوان «تولید داخل» باشد. قطعه داخلی زمانی می‌تواند جایگزین مناسبی برای نمونه وارداتی باشد که از نظر کیفیت، دوام، استاندارد و قیمت، قابل اعتماد و رقابتی باشد.

مصرف‌کننده نباید میان قطعه وارداتی گران و قطعه داخلی بی‌کیفیت مجبور به انتخاب شود. تقویت تولید داخل باید به افزایش کیفیت و کاهش وابستگی کمک کند، نه اینکه انتخاب‌های مصرف‌کننده را محدود کند.

گرانی قطعات؛ مسئله‌ای فراتر از هزینه تعمیر

بازار قطعات یدکی زمانی سالم و قابل اعتماد است که قیمت، کیفیت و اصالت کالا برای مصرف‌کننده قابل تشخیص باشد. مالک خودرو نباید تنها با پرسش «چند است؟» تصمیم بگیرد و فروشنده نیز نباید صرفاً با ادعای «اصل بودن» معامله را نهایی کند.

امروز مالک خودرو علاوه بر گرانی قطعات، با نااطمینانی نیز مواجه است؛ نمی‌داند قطعه‌ای که می‌خرد چه میزان دوام دارد، آیا واقعاً اصلی است، قیمت آن منصفانه است یا نه و آیا تشخیص تعمیرکار درباره خرابی درست بوده است.

این نااطمینانی در نهایت هزینه واقعی مالکیت خودرو را افزایش می‌دهد. وقتی قیمت خودرو بالا می‌رود، تعویض آن برای خانوار دشوارتر می‌شود؛ خودرو بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرد، نیاز به تعمیر افزایش می‌یابد و در صورت گرانی قطعات، مالک ممکن است تعمیر را عقب بیندازد یا سراغ قطعات ارزان‌تر و نامطمئن برود.

بنابراین مشکل قطعات یدکی یک مسئله فرعی در بازار خودرو نیست؛ موضوعی است که مستقیماً با هزینه خانوار، ایمنی، عمر خودرو و کیفیت حمل‌ونقل روزمره مردم ارتباط دارد. راهکار پایدار نیز صرفاً در کنترل قیمت خلاصه نمی‌شود و به شفافیت زنجیره تأمین، تضمین اصالت، تقویت تولید باکیفیت داخلی و دسترسی مصرف‌کننده به اطلاعات قابل اعتماد نیاز دارد.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما