صنعت فولاد در مسیر ۱۴۰۷؛ پایان ظرفیت‌سازی و آغاز عصر بهره‌وری

معاون شرکت فولاد تکنیک و عضو هیأت‌رئیسه کمیسیون معدن اتاق بازرگانی اصفهان، با تشریح چشم‌انداز صنعت فولاد کشور تا سال ۱۴۰۷، بر ضرورت عبور از ظرفیت‌سازی‌های جدید، افزایش بهره‌وری، تکمیل زنجیره ارزش، توسعه اکتشافات و رساندن صادرات فولاد به حداقل ۲۰ میلیون تن تأکید کرد.

وی با اشاره به جایگاه فولاد در اقتصاد ایران اظهار کرد: صنعت فولاد در سال گذشته حدود ۱۶ درصد صادرات غیرنفتی کشور را به خود اختصاص داده و ارزش صادرات این زنجیره به حدود ۷ تا ۸ میلیارد دلار رسیده است. همچنین حدود ۴.۵ درصد تولید ناخالص داخلی کشور به این صنعت اختصاص دارد.

محجوب‌نژاد افزود: حدود ۱.۵ تا ۲ میلیون نفر به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم در زنجیره فولاد کشور فعالیت می‌کنند. این زنجیره از معدن آغاز می‌شود و تا تولید محصولات نهایی ادامه دارد و ایجاد هر شغل مستقیم در صنعت فولاد می‌تواند به شکل‌گیری ۱۰ تا ۱۵ شغل غیرمستقیم منجر شود.

 عبور از ظرفیت‌سازی و تمرکز بر بهره‌وری

معاون شرکت فولاد تکنیک با اشاره به تغییر رویکرد توسعه صنعت فولاد گفت: از سال ۱۴۰۴ به بعد، ظرفیت‌سازی از طریق احداث واحدهای جدید نباید در اولویت باشد و تمرکز اصلی باید بر افزایش بهره‌وری، استفاده حداکثری از ظرفیت‌های نصب‌شده و بهره‌برداری مؤثر از سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده قرار گیرد.

وی با اشاره به فعالیت ستاد راهبردی زنجیره فولاد کشور افزود: این ستاد از سال گذشته با حضور معاونت‌ها و مدیران ارشد دولتی، مسئولان تصمیم‌گیر و انجمن‌های تخصصی صنعت فولاد فعالیت خود را آغاز کرده و نقش انجمن‌های تخصصی در سیاست‌گذاری و تنظیم‌گری در آن مورد توجه قرار گرفته است.

محجوب‌نژاد تأکید کرد: صنعت فولاد باید به‌عنوان یک زنجیره یکپارچه از مرحله اکتشاف تا رسیدن محصول نهایی به مصرف‌کننده دیده شود؛ چراکه در سال‌های گذشته میان حلقه‌های مختلف زنجیره ناترازی‌هایی ایجاد شده و ایجاد توازن میان این حلقه‌ها یکی از مهم‌ترین ضرورت‌های صنعت است.

 حمایت از معادن و صنایع کوچک‌مقیاس

وی با اشاره به برخورداری ایران از ذخایر مواد اولیه گفت: تولید و استخراج سنگ‌آهن و تولید کنسانتره و گندله همچنان از موضوعات مهم صنعت فولاد است، اما معادن و صنایع کوچک‌مقیاس که عمدتاً در اختیار بخش خصوصی هستند، به دلیل پراکندگی فعالیت‌ها در برخی موارد از حمایت‌های مالی و سیاستی کافی برخوردار نشده‌اند.

عضو هیأت‌رئیسه کمیسیون معدن اتاق بازرگانی اصفهان افزود: در برنامه‌های جدید باید صنایع کوچک‌مقیاس نیز مورد حمایت قرار گیرند و کل زنجیره فولاد با یک نگاه یکپارچه مدیریت شود.

وی همچنین صنایع پایین‌دستی را یکی از مهم‌ترین حلقه‌های اشتغال‌زای زنجیره دانست و گفت: واحدهای تولیدکننده محصولات نهایی که در شهرک‌های صنعتی و مناطق مختلف کشور پراکنده‌اند، هم در ایجاد اشتغال و هم در افزایش بهره‌وری زنجیره نقش مهمی دارند.

محجوب‌نژاد ادامه داد: هرچه صنعت فولاد به سمت تولید محصولات نهایی و کالاهای دارای ارزش افزوده بیشتر حرکت کند، نقش صنایع کوچک و پایین‌دستی نیز پررنگ‌تر خواهد شد و این واحدها می‌توانند علاوه بر تأمین نیاز داخلی، در توسعه صادرات نیز اثرگذار باشند.

طرح جامع فولاد؛ از مشکل ظرفیت مازاد تا بحران مواد اولیه

معاون شرکت فولاد تکنیک با اشاره به مطالعات طرح جامع فولاد کشور گفت: این مطالعات از سال ۱۳۹۲ با محوریت شرکت ملی فولاد ایران و سازمان ایمیدرو آغاز شد و تمام زنجیره فولاد، از مواد اولیه و تولید تا بازار، صادرات، زیرساخت، انرژی، فناوری و محیط زیست را دربر گرفت.

وی افزود: در سال ۱۳۹۲ کشور با مشکلات متعددی از جمله صدور مجوزهای فراوان و ایجاد ظرفیت‌های مازاد مواجه بود. در همان سال حدود ۲۴ میلیون تن سنگ‌آهن به‌صورت خام صادر شد، در حالی که کشور با کمبود کنسانتره و گندله مواجه بود و بخشی از نیاز خود را از طریق واردات تأمین می‌کرد.

محجوب‌نژاد ادامه داد: در حلقه‌های پایین‌دستی نیز کمبود آهن اسفنجی و شمش وجود داشت، در حالی که تعداد واحدهای القایی و نوردی کوچک‌مقیاس افزایش یافته بود؛ بنابراین عدم توازن در زنجیره فولاد به‌وضوح قابل مشاهده بود.

وی اظهار کرد: در طرح جامع، برای دستیابی به تولید ۵۵ میلیون تن فولاد تا افق ۱۴۰۴ برنامه‌ریزی شد، اما یکی از نتایج مهم مطالعات این بود که برخلاف تصور موجود، ایران در افق ۱۵ تا ۲۰ سال آینده با چالش تأمین سنگ‌آهن مواجه خواهد شد. از این رو توسعه اکتشافات عمیق و حتی معدن‌کاری فراسرزمینی باید در دستور کار قرار گیرد.

توسعه فولاد در سواحل جنوبی عقب ماند

محجوب‌نژاد با اشاره به اهمیت جانمایی واحدهای فولادی گفت: در طرح جامع پیش‌بینی شده بود حدود ۲۰ میلیون تن از ظرفیت ۵۵ میلیون‌تنی فولاد در کنار آب‌های آزاد ایجاد شود، اما به دلیل مشکلات منطقه‌ای، مسائل بنگاهی و برخی موانع سیاسی، تاکنون تنها حدود پنج میلیون تن از این هدف محقق شده است.

وی افزود: احداث واحدهای بزرگ فولادی در مناطق ویژه هرمزگان، پارسیان و چابهار پیش‌بینی شده بود، اما توسعه فولاد در سواحل جنوبی مطابق اهداف تعیین‌شده پیش نرفت.

معاون شرکت فولاد تکنیک همچنین زیرساخت حمل‌ونقل را یکی از چالش‌های مهم صنعت فولاد دانست و گفت: به دلیل پراکندگی واحدهای فولادی، برای تولید هر تن فولاد حدود ۲.۵ تا ۳ تن جابه‌جایی مواد و محصول نیاز است و این مسئله اهمیت توسعه خطوط ریلی و سایر زیرساخت‌های حمل‌ونقل را نشان می‌دهد.

وی افزود: در طرح جامع، تأمین گاز و برق، کمبود آب، خشکسالی و آب‌بر و انرژی‌بر بودن صنعت فولاد نیز بررسی شده و همزمان ظرفیت مصرف داخلی و فرصت‌های صادراتی کشور مورد ارزیابی قرار گرفته است.

مصرف فولاد از اهداف برنامه عقب ماند

محجوب‌نژاد درباره عملکرد زنجیره فولاد در پایان افق ۱۴۰۴ گفت: قرار بود مصرف داخلی فولاد به حدود ۳۵ تا ۳۶ میلیون تن برسد و با جمعیت ۹۰ میلیون نفری، سرانه مصرف در محدوده ۴۰۰ کیلوگرم قرار گیرد. همچنین صادرات ۲۰ میلیون تن فولاد هدف‌گذاری شده بود.

وی ادامه داد: از حدود ۳۲ میلیون تن تولید فولاد، نزدیک به ۲۰ میلیون تن در بازار داخلی مصرف شد که مصرف واقعی حتی کمتر از این رقم برآورد می‌شود و حدود ۱۲ میلیون تن فولاد و محصولات فولادی نیز صادر شد.

به گفته وی، فاصله میان تولید ۳۲ میلیون‌تنی و ظرفیت اسمی ۵۵ میلیون‌تنی، شکافی حدود ۴۰ تا ۴۵ درصدی ایجاد کرده که نشان می‌دهد صنعت فولاد هنوز نتوانسته از بخش قابل توجهی از ظرفیت ایجادشده استفاده کند.

مجوزهای مازاد باید تعیین تکلیف شوند

معاون شرکت فولاد تکنیک تعیین تکلیف مجوزهای مازاد را یکی از اقدامات ضروری برای افق ۱۴۰۷ دانست و گفت: وجود ظرفیت مازاد در صنعت فولاد می‌تواند تأمین سنگ‌آهن، انرژی و سایر الزامات تولید پایدار را با مشکل مواجه کند.

وی تأکید کرد: باید از صدور مجوزهای بدون پشتوانه و ایجاد ظرفیت‌های غیرضروری جلوگیری شود و مجوزهای موجود نیز مورد ارزیابی و تعیین تکلیف قرار گیرند.

محجوب‌نژاد همچنین تأمین پایدار مواد اولیه را از اولویت‌های صنعت فولاد دانست و گفت: اکتشافات عمیق، توسعه معادن کوچک‌مقیاس، استفاده از سنگ‌آهن‌های کم‌عیار و فرآوری باطله‌ها باید با جدیت دنبال شود.

وی افزود: در کنار مواد اولیه، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی نیز اهمیت زیادی دارد و افزایش مصرف داخلی فولاد به سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی نیازمند است.

صادرات فولاد باید به ۲۰ میلیون تن برسد

محجوب‌نژاد با تأکید بر ضرورت توسعه بازارهای خارجی گفت: با توجه به ظرفیت ایجادشده در کشور، صادرات فولاد باید حداقل به ۲۰ میلیون تن برسد؛ چراکه بدون توسعه بازارهای صادراتی، استفاده کامل از ظرفیت‌های موجود امکان‌پذیر نیست.

وی ادامه داد: افزایش قیمت انرژی و نهاده‌های تولید باعث شده تولید فولاد میانی و شمش معمولی مانند گذشته از صرفه اقتصادی برخوردار نباشد؛ بنابراین حرکت به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر ضروری است.

معاون شرکت فولاد تکنیک در پایان گفت: فولاد سبز، هوشمندسازی و تحول دیجیتال از محورهای مهم برنامه جدید صنعت فولاد هستند و کشورهای توسعه‌یافته نیز در این مسیر حرکت کرده‌اند. این برنامه‌ها در سه سطح کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت تدوین شده و اجرای آنها توسط کارگروه مستقر در وزارت صمت به‌صورت دوره‌ای پایش خواهد شد.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما