بسته شدن مرز چذابه؛ زنگ خطر برای صادرات ایران به عراق؟

بسته شدن مرز چذابه با تصمیم دولت عراق، نگرانی‌ها درباره آینده صادرات ایران به یکی از بازارهای مهم منطقه را افزایش داده است؛ محدودیتی که اگر به سایر گذرگاه‌های تجاری دو کشور گسترش پیدا کند، می‌تواند روند صادرات، هزینه‌های حمل‌ونقل و فعالیت صادرکنندگان ایرانی را تحت تأثیر قرار دهد.

اگرچه مرز چذابه سهم محدودی از تردد کامیون‌های تجاری میان ایران و عراق دارد، احتمال گسترش محدودیت‌های مرزی به دیگر گذرگاه‌ها، پرسش‌هایی درباره استمرار تجارت دوجانبه ایجاد کرده است. بر اساس اظهارات حمید حسینی، عضو اتاق مشترک ایران و عراق، روزانه حدود ۲ تا ۳ هزار کامیون از مرزهای دو کشور عبور می‌کنند و ارزش سالانه صادرات کالاهای ایرانی به عراق به حدود ۱۰ میلیارد دلار می‌رسد.

در چنین شرایطی، تداوم محدودیت‌ها می‌تواند زمان انتقال و تحویل کالا، هزینه‌های لجستیکی و حاشیه سود صادرکنندگان را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، فعالان اقتصادی معتقدند بسته شدن مرزها تنها به زیان ایران نیست و بازار عراق نیز از اختلال در تأمین کالاهای مورد نیاز خود آسیب خواهد دید.

بسته شدن مرزها به زیان تجارت دو کشور است

محمد هلاکو، عضو اتاق مشترک ایران و عراق، با اشاره به وابستگی متقابل دو کشور در حوزه تجارت، اظهار کرد: رابطه تجاری بر پایه نیاز متقابل خریدار و فروشنده شکل می‌گیرد؛ بنابراین، تصمیم به بستن مرزها علاوه بر محدود کردن صادرات ایران، بازار عراق را نیز با مشکل مواجه می‌کند.

وی با تأکید بر اینکه کالاهای ایرانی طی سال‌های گذشته جایگاه خود را در بازار عراق تثبیت کرده‌اند، افزود: جایگزین کردن محصولات ایرانی با کالاهایی دارای قیمت و کیفیت مشابه، برای طرف عراقی زمان‌بر خواهد بود. در این فاصله، احتمال افزایش قیمت کالاها و تشدید فشارهای تورمی در بازار عراق وجود دارد.

به گفته این فعال اقتصادی، پیامدهای محدودیت مرزی به صادرکنندگان ایرانی محدود نمی‌شود و واردکنندگان و مصرف‌کنندگان عراقی نیز ممکن است هزینه‌های ناشی از اختلال در تأمین کالا را متحمل شوند.

۱۰ تا ۱۲ مرز جایگزین همچنان فعال هستند

هلاکو با اشاره به وجود گذرگاه‌های متعدد میان ایران و عراق توضیح داد: حدود ۱۳ تا ۱۴ مرز مشترک میان دو کشور، با احتساب گذرگاه‌های مرتبط با حکومت مرکزی عراق و اقلیم کردستان، وجود دارد. در شرایط فعلی، با وجود بسته شدن یکی از مرزها، حدود ۱۰ تا ۱۲ گذرگاه دیگر همچنان فعال هستند و ترددهای تجاری و مسافری از طریق آنها ادامه دارد.

وی افزود: بسته شدن سایر مرزها می‌تواند تجارت دو کشور را با محدودیت جدی مواجه کند و به هر دو طرف زیان برساند. با توجه به نیاز بازار عراق به کالاهای ایرانی و جایگاهی که این محصولات در سال‌های گذشته به دست آورده‌اند، هلاکو بعید دانست که بسته شدن همه مرزها در دستور کار قرار گیرد.

جایگاه کالاهای ایرانی در بازار عراق چه می‌شود؟

یکی از نگرانی‌های ناشی از محدودیت‌های مرزی، احتمال از دست رفتن بخشی از بازار عراق یا کاهش توان رقابتی صادرکنندگان ایرانی است. با این حال، هلاکو معتقد است جایگزینی کالاهای ایرانی با محصولات مشابه، به‌ویژه از نظر قیمت و کیفیت، به زمان نیاز دارد.

وی با اشاره به واردات‌محور بودن بخش قابل توجهی از بازار عراق گفت: این کشور برای تأمین نیازهای خود به محصولات وارداتی وابسته است و کالاهای ایرانی طی چند سال گذشته توانسته‌اند جایگاه مشخصی در بازار آن به دست آورند.

بر این اساس، اگر دسترسی واردکنندگان عراقی به کالاهای ایرانی محدود شود، تأمین برخی محصولات ممکن است با دشواری همراه شود و هزینه خرید کالا برای بازار مقصد افزایش یابد. البته میزان اثرگذاری این وضعیت بر سهم بازار ایران، به مدت محدودیت‌ها، امکان تأمین کالا از مسیرهای جایگزین و شرایط رقابت با سایر عرضه‌کنندگان بستگی دارد.

تغییر مسیر صادرات؛ راهکاری برای کاهش اختلال در حمل‌ونقل

بسته شدن مرز چذابه ممکن است بر کامیون‌هایی که در نزدیکی این گذرگاه قرار دارند و محموله‌هایی که برای عبور از آن برنامه‌ریزی شده‌اند، اثر مستقیم بگذارد. با این حال، به گفته هلاکو، همه کالاهای صادراتی ایران از استان‌های همجوار این مرز تأمین نمی‌شوند و محموله‌های متعددی از شهرهایی مانند مشهد، ارومیه، اصفهان و تهران به عراق ارسال می‌شوند.

وی توضیح داد: در صورت بروز محدودیت در برخی گذرگاه‌ها، امکان تغییر مسیر حمل‌ونقل و انتقال بخشی از محموله‌ها به مرزهای دیگر وجود دارد. انتخاب مسیر جایگزین می‌تواند با توجه به محل تولید کالا، فاصله تا مرز و شرایط تردد، بخشی از اختلال ایجادشده را جبران کند.

این عضو اتاق مشترک ایران و عراق افزود: تغییر مسیر در برخی موارد حتی می‌تواند هزینه حمل‌ونقل را کاهش دهد؛ هرچند این موضوع به مسیر انتخاب‌شده و شرایط جابه‌جایی کالا بستگی دارد و نمی‌توان آن را برای همه محموله‌ها یکسان دانست.

آینده صادرات به عراق به دامنه و مدت محدودیت‌ها بستگی دارد

بسته شدن مرز چذابه در شرایطی رخ داده که عراق یکی از بازارهای مهم صادراتی ایران به شمار می‌رود. ادامه این محدودیت، به‌ویژه در صورت گسترش آن به سایر گذرگاه‌ها، می‌تواند هزینه‌های لجستیکی را افزایش دهد، زمان تحویل کالا را طولانی‌تر کند و برنامه‌ریزی صادرکنندگان را با دشواری روبه‌رو سازد.

در مقابل، فعال بودن سایر مرزها و امکان تغییر مسیر بخشی از محموله‌ها می‌تواند از شدت اختلال بکاهد. همچنین جایگاه تثبیت‌شده برخی کالاهای ایرانی در بازار عراق، از عواملی است که می‌تواند بر روند جایگزینی محصولات اثر بگذارد.

در نهایت، میزان آسیب به صادرات ایران و فعالیت صادرکنندگان به مدت بسته ماندن مرز چذابه، احتمال اعمال محدودیت در سایر گذرگاه‌ها، ظرفیت مسیرهای جایگزین و نحوه مدیریت تجارت میان دو کشور بستگی دارد. از این رو، تداوم دسترسی به مرزهای فعال و پیش‌بینی‌پذیر بودن شرایط تجاری، برای حفظ جریان صادرات و جلوگیری از افزایش هزینه‌های مبادله اهمیت دارد.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما