ایران در جمع تولیدکنندگان بزرگ مهندس/ چالش اصلی، بهره‌وری و نگهداشت نخبگان

پنجم اسفند، همزمان با زادروز خواجه نصیرالدین طوسی، در تقویم رسمی کشور به نام روز مهندس ثبت شده است؛ مناسبتی که یادآور پیوند دیرینه دانش، محاسبه و پیشرفت در تمدن ایرانی است. از قنات‌های ایران باستان تا ساخت مجموعه‌هایی چون تخت جمشید و تأسیس رصدخانه مراغه، مهندسی همواره بخشی از هویت تاریخی این سرزمین بوده است.

در جهان، مهندسی مدرن با انقلاب صنعتی و اختراع موتور بخار توسط James Watt وارد مرحله‌ای تازه شد و به‌تدریج به رشته‌ای دانشگاهی و نظام‌مند تبدیل شد. در ایران نیز آموزش مهندسی نوین با تأسیس دارالفنون آغاز شد و بعدها دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه تهران و دانشگاه صنعتی امیرکبیر نقش مهمی در تربیت نیروی متخصص ایفا کردند.

ایران؛ خروجی بالا، چالش جذب

بر اساس آمارهای بین‌المللی، ایران سالانه بیش از ۲۰۰ هزار فارغ‌التحصیل مهندسی دارد و بیش از ۳۰ درصد دانش‌آموختگان آموزش عالی در رشته‌های فنی تحصیل کرده‌اند؛ نسبتی بالاتر از بسیاری از کشورهای اروپایی. این ارقام نشان‌دهنده تمرکز قابل توجه نظام آموزش عالی بر تربیت نیروی فنی است.

با این حال، «تعداد» به معنای «اثرگذاری» نیست. در بسیاری از اقتصادهای پیشرفته، سهم هزینه‌های تحقیق و توسعه (R&D) بین ۲ تا ۳ درصد تولید ناخالص داخلی است؛ رقمی که در ایران پایین‌تر گزارش می‌شود. همین مسئله بر توان جذب مهندسان در صنایع پیشرفته و اقتصاد دانش‌بنیان اثر می‌گذارد.

از سوی دیگر، مهاجرت نیروهای متخصص به چالشی جدی تبدیل شده است. گزارش‌های پژوهشی نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از مهاجران تحصیل‌کرده ایرانی را مهندسان تشکیل می‌دهند؛ موضوعی که از یک سو بیانگر توان علمی آنان و از سوی دیگر نشان‌دهنده ضعف در نگهداشت سرمایه انسانی است.

چالش‌های جهانی مهندسی

در سطح جهانی، مهندسی امروز با مسائلی چندبعدی مواجه است: تغییرات اقلیمی، بحران انرژی، زیرساخت‌های فرسوده، گسترش هوش مصنوعی و امنیت سایبری. مهندسان باید همزمان رشد اقتصادی، کاهش انتشار کربن و تأمین انرژی پایدار را مدیریت کنند.

دیجیتالی شدن زیرساخت‌ها نیز بُعد تازه‌ای به مسئولیت مهندسان افزوده است. امروز طراحی یک سامانه نرم‌افزاری یا شبکه برق، تنها یک مسئله فنی نیست؛ بلکه ابعاد امنیتی، حقوقی و اخلاقی نیز دارد.

مسئله اصلی؛ بهره‌وری و پیوند با صنعت

برآیند آمارها نشان می‌دهد ایران از نظر تربیت مهندس در موقعیت قابل توجهی قرار دارد، اما چالش اصلی در «کاربست دانش» و «تجاری‌سازی فناوری» است. فاصله میان دانشگاه و صنعت، ضعف نظام حرفه‌ای، محدودیت سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و نبود سازوکارهای مؤثر برای حمایت از نوآوری، موجب شده ظرفیت بالقوه مهندسی به قدرت رقابتی پایدار تبدیل نشود.

در شرایطی که کشور با فرسودگی زیرساخت‌ها، رقابت فناورانه منطقه‌ای و مهاجرت نخبگان روبه‌روست، بازنگری در سیاست‌های علمی و صنعتی بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد. آینده مهندسی نه در تعداد دانش‌آموختگان، بلکه در کیفیت حل مسئله، استاندارد اجرا و توان نگهداشت نیروی متخصص تعیین خواهد شد.

روز مهندس می‌تواند فرصتی برای همین بازاندیشی باشد؛ اینکه چگونه می‌توان سرمایه انسانی گسترده مهندسی را به پیشران واقعی توسعه اقتصادی و فناوری کشور تبدیل کرد.

*بازنویسی:تحریریه پژواک کارفرما