رشد ۷۵ هزار میلیاردی بازار خرید اعتباری؛ فینتکها وارد میدان شدند
در شرایطی که تورم قدرت خرید خانوارها را کاهش داده و دریافت وامهای خرد بانکی همچنان با موانع متعددی همراه است، مدلهای نوین اعتباردهی مانند «الان بخر، بعداً پرداخت کن» (BNPL) به سرعت در حال گسترش در بازار مالی ایران هستند.
کاهش قدرت خرید خانوارها، افزایش هزینههای زندگی و دشواری دسترسی به تسهیلات خرد بانکی، مسیر رشد شیوههای جدید اعتباردهی را در اقتصاد ایران هموار کرده است. در سالهای اخیر، مدل «الان بخر، بعداً پرداخت کن» یا همان BNPL به عنوان یکی از ابزارهای نوین تأمین مالی مصرفکنندگان، جایگاه ویژهای در بازار پیدا کرده و به رقیبی برای وامهای سنتی تبدیل شده است.
آخرین آمار بانک مرکزی از عملکرد شبکه بانکی در سه ماهه نخست سال جاری نشان میدهد بانکها در این مدت حدود ۲ هزار و ۹۴۰ هزار میلیارد تومان (همت) تسهیلات پرداخت کردهاند که سهم خانوارها از این رقم ۲۳.۸ درصد بوده است. با وجود رشد پرداخت تسهیلات به خانوارها، پیچیدگی فرآیند دریافت وام، نیاز به ضامن، وثایق و زمانبر بودن مراحل اداری باعث شده بسیاری از متقاضیان به سمت روشهای سریعتر اعتباردهی حرکت کنند.
BNPL؛ وام دیجیتال بدون صف بانکی
مدل «الان بخر، بعداً پرداخت کن» برخلاف تصور عمومی صرفاً یک خرید اقساطی ساده نیست، بلکه نوعی اعتباردهی دیجیتال محسوب میشود که تلاش میکند فرآیند دریافت اعتبار را از مسیر سنتی بانکها خارج کند.
در این شیوه، مشتری بدون مراجعه به شعبه بانک، ارائه ضامن یا طی مراحل طولانی دریافت وام، میتواند در مدت کوتاهی اعتبار خرید دریافت کرده و هزینه آن را در اقساط مشخص پرداخت کند.
در مدل سنتی، بانکها بهصورت مستقیم مسئول اعتبارسنجی، پرداخت تسهیلات و وصول اقساط هستند؛ اما در اکوسیستم جدید، شرکتهای فناوری مالی و فینتکها نقش واسطه هوشمند میان بانک، فروشنده و مشتری را ایفا میکنند.
این شرکتها فرآیندهایی مانند احراز هویت، اعتبارسنجی دیجیتال، تعیین سقف اعتبار، اتصال به فروشگاهها و مدیریت بازپرداخت را انجام میدهند و بانکها بیشتر نقش تأمینکننده منابع مالی و زیرساختهای پرداخت را بر عهده دارند.
چرا ایرانیها به خرید اعتباری روی آوردند؟
رشد BNPL در ایران تحت تأثیر چند عامل اصلی قرار گرفته است. نخست، کاهش قدرت خرید خانوارها در نتیجه تداوم تورم است؛ موضوعی که باعث شده بسیاری از مردم برای خرید کالاهای مصرفی، لوازم خانگی، تجهیزات دیجیتال و حتی خدمات آموزشی و درمانی به اعتبار خرد نیاز پیدا کنند.
دومین عامل، دشواری دریافت وامهای بانکی است. فرآیندهای طولانی، الزام به معرفی ضامن، محدودیت منابع بانکی و پیچیدگیهای اداری موجب شده بخشی از جامعه به دنبال راهکارهای سریعتر و سادهتر باشد.
عامل سوم نیز توسعه اقتصاد دیجیتال و گسترش خریدهای اینترنتی است؛ چراکه کاربران انتظار دارند همانطور که خرید آنلاین در چند دقیقه انجام میشود، دریافت اعتبار نیز با سرعت و سهولت همراه باشد.
بازار ۷۵ هزار میلیارد تومانی اعتبار خرید
بررسی آمارهای سال ۱۴۰۳ نشان میدهد بازار BNPL در ایران رشد قابل توجهی داشته است. در این سال حجم اعتبار مصرفشده در این بازار حدود ۷۵ هزار میلیارد تومان و تعداد تراکنشها حدود ۴۰ میلیون مورد گزارش شده است.
از این میزان، حدود ۵۰ هزار میلیارد تومان معادل ۶۷ درصد به مصرفکنندگان نهایی اختصاص داشته و حدود ۲۵ هزار میلیارد تومان نیز در قالب اعتبار سازمانی ارائه شده است.
فینتکها بازیگران اصلی اعتبار خرد شدند
در حال حاضر شرکتهای فناوری مالی سهم قابل توجهی از بازار اعتبار خرید ایران را در اختیار دارند. سکوهایی مانند دیجیپی، اسنپپی، تربپی، ازکیوام، کیپا و تارا با اتصال به فروشگاههای اینترنتی و فیزیکی، امکان خرید اعتباری را برای کاربران فراهم کردهاند.
این شرکتها با استفاده از اعتبارسنجی دیجیتال، تعیین سقف اعتبار، مدیریت اقساط و همکاری با بانکها یا سرمایهگذاران، فرآیند دریافت اعتبار را برای کاربران ساده کردهاند.
با این حال، برخلاف تصور برخی کاربران، نقش بانکها در این اکوسیستم حذف نشده است؛ چراکه تأمین منابع مالی، زیرساخت پرداخت، تسویه حسابها و مدیریت جریان پول همچنان به شبکه بانکی وابسته است.
بانکها به سمت بانکداری پلتفرمی حرکت میکنند
در کنار فعالیت فینتکها، برخی بانکها نیز با راهاندازی خدمات اعتباری جدید تلاش کردهاند سهمی از بازار BNPL به دست آورند. سرویسهای اعتباری وابسته به بانکها با هدف ارائه خرید اقساطی و اعتبار دیجیتال توسعه یافتهاند.
کارشناسان معتقدند آینده نظام مالی به سمت همکاری میان بانکها و شرکتهای فناوری مالی حرکت خواهد کرد؛ بهگونهای که بانکها به جای تمرکز صرف بر وامدهی سنتی، نقش تأمینکننده زیرساخت و منابع مالی را ایفا کنند و فینتکها تجربه کاربری و فرآیندهای دیجیتال را توسعه دهند.
چالشهای پیش روی اعتباردهی دیجیتال
با وجود رشد سریع BNPL، این بازار با چالشهایی نیز روبهرو است. نبود چارچوب حقوقی مشخص، احتمال درج شروط ناعادلانه در قراردادها، شفاف نبودن کارمزدها، انباشت بدهی کاربران در چند پلتفرم، ریسکهای مربوط به اعتبارسنجی و حفظ حریم خصوصی از جمله نگرانیهای این حوزه به شمار میرود.
کارشناسان تأکید دارند بانک مرکزی به عنوان نهاد ناظر پولی باید با تدوین مقررات مشخص، زمینه رشد سالم این صنعت را فراهم کند.
همچنین کیفیت دادههای اعتبارسنجی نقش مهمی در کاهش ریسک نکول دارد؛ چراکه ضعف اطلاعات مالی کاربران میتواند احتمال افزایش بدهیهای معوق را بالا ببرد.
آینده اعتبارهای خرد دیجیتال در ایران
به باور کارشناسان، اگر همکاری میان بانکها، شرکتهای فناوری مالی و نهادهای نظارتی تقویت شود، اعتبارهای خرد دیجیتال میتوانند به یکی از بخشهای مهم نظام تأمین مالی خانوارها تبدیل شوند.
توسعه زیرساختهای اعتبارسنجی دیجیتال و ایجاد قوانین شفاف میتواند مسیر حرکت بانکها به سمت بانکداری پلتفرمی را هموار کند؛ مدلی که در بسیاری از اقتصادهای پیشرفته به بخشی از استانداردهای جدید صنعت مالی تبدیل شده است.
در نهایت، رشد BNPL نشان میدهد اعتباردهی دیجیتال دیگر صرفاً یک روش خرید اقساطی نیست، بلکه بخشی از تحول بزرگ در نظام مالی است؛ تحولی که موفقیت آن در ایران به جای رقابت میان بانکها و فینتکها، به شکلگیری یک اکوسیستم مشترک برای ارائه اعتبار سریع، شفاف و قابل اعتماد به مردم وابسته است.
*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما
انتهای پیام