بهبود شکننده برق/سایه کمبود ۱۳ هزار مگاواتی بر تابستان ۱۴۰۵

با وجود بهبود نسبی تراز برق نسبت به سال گذشته، برآوردها شبکه سراسری در اوج مصرف تابستان ۱۴۰۵ همچنان با بیش از ۱۳ هزار مگاوات کمبود تولید روبروست که انتظار می رود این کسری در ساعات شب دیده شود.

به گزارش ایرنا، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در تازه‌ترین مطالعات خود، به بررسی وضعیت تامین برق در تابستان سال ۱۴۰۵ پرداخته و طی آن بخش‌های درگیر با این مساله را تشریح کرده است.

بر همین اساس، در سناریوی واقع‌بینانه، میزان ناترازی توان برق در پیک تابستان سال ۱۴۰۵ حدود ۱۳.۶ هزار مگاوات برآورد می‌شود؛ رقمی که نسبت به سال گذشته حدود ۱.۱ هزار مگاوات کاهش را نشان می‌دهد. با وجود آنکه آثار ناشی از جنگ و آسیب به برخی نیروگاه‌ها و صنایع انرژی‌بر به افزایش تقاضا و کاهش عرضه منجر شده است، افزایش ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر و بهره‌برداری حداکثری از نیروگاه‌های برق‌آبی به‌دلیل افزایش بارش‌ها، در مجموع حدود ۵.۵ هزار مگاوات به ظرفیت تولید در زمان اوج بار افزوده و بخشی از فشار وارد بر شبکه را جبران خواهد کرد.

با این حال، به دلیل ماهیت تولید نیروگاه‌های خورشیدی، در صورت عدم مدیریت بار، احتمال افزایش کسری برق در ساعات شب نسبت به سال‌های گذشته وجود دارد؛ موضوعی که ضرورت توجه فوری به آن را دوچندان می‌کند. در بخش ناترازی انرژی نیز بررسی‌ها نشان می‌دهد که در بیش از ۸۲ درصد ساعت، میزان ناترازی کمتر از ۱۰ هزار مگاوات است؛ به این معنا که کسری واقعی برق در بخش عمده ساعات سال در همین محدوده قرار دارد و برنامه‌ریزی برای مدیریت آن نیز باید متناسب با همین واقعیت انجام شود.

بر اساس محاسبات انجام‌شده، می‌توان گفت شرایط صنعت برق در سال جاری نسبت به سال گذشته بهبود یافته است و در صورت اعمال مدیریت صحیح در بخش مصرف و بهره‌برداری، انتظار می‌رود میزان خاموشی‌های برق نیز کاهش یابد.

برآوردهای واقع‌بینانه از وضعیت برق کشور در تابستان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد ناترازی توان در زمان اوج مصرف به حدود ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات می‌رسد؛ رقمی که هرچند نسبت به سال گذشته حدود ۱۱۰۰ مگاوات کمتر است، اما همچنان از تداوم یک شکاف بزرگ میان عرضه و تقاضای برق در کشور خبر می‌دهد. بر پایه این برآورد، حداکثر توان تأمین هم‌زمان شبکه حدود ۶۸ هزار و ۴۲۰ مگاوات خواهد بود، در حالی که تقاضا از ۸۱ هزار مگاوات عبور می‌کند.

کاهش ناترازی به معنی عبور از بحران نیست

اهمیت این برآورد از آن جهت است که کاهش نسبی ناترازی، برخلاف تصور اولیه، به معنای عبور از بحران نیست. اگرچه افزایش ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر و بهره‌برداری بهتر از نیروگاه‌های برق‌آبی به‌واسطه افزایش بارش‌ها تا حدی به بهبود تراز شبکه کمک کرده، اما هم‌زمان آثار ناشی از جنگ، آسیب به برخی نیروگاه‌ها و اختلال در فعالیت صنایع انرژی‌بر، ساختار عرضه و تقاضای برق را دستخوش تغییر کرده است.

در این میان، یکی از مهم‌ترین متغیرهای اثرگذار، رشد ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر است. پیش‌بینی می‌شود ظرفیت اسمی نیروگاه‌های تجدیدپذیر از حدود ۱۶۰۰ مگاوات در سال گذشته به ۶ هزار مگاوات در سال جاری برسد که افزایشی نزدیک به ۴۲۰۰ مگاوات است.

با این حال، همه این ظرفیت در لحظه اوج مصرف قابل اتکا نیست. برآوردها نشان می‌دهد توان عملیاتی هم‌زمان این بخش در سناریوی واقع‌بینانه حدود چهار هزار و ۸۹ مگاوات خواهد بود. به بیان دیگر، اگرچه توسعه تجدیدپذیرها نقش مهمی در کاهش کسری روزانه برق دارد، اما به دلیل ماهیت ناپایدار و وابستگی آنها به شرایط جوی و ساعات روشنایی، نمی‌توان تمام ظرفیت اسمی آنها را به عنوان توان مطمئن شبکه در نظر گرفت.

همین نکته، مهم‌ترین هشدار گزارش برای تابستان پیش‌رو را شکل می‌دهد که همان خطر تشدید کسری برق در ساعات شب است.

بخش قابل توجهی از بهبود ناترازی سال ۱۴۰۵ ناشی از ورود نیروگاه‌های خورشیدی به مدار است؛ نیروگاه‌هایی که در ساعات شب در عمل از مدار تولید خارج می‌شوند. به همین دلیل، اگر مدیریت بار با دقت و سرعت کافی اجرا نشود، ممکن است کسری برق شبانه نسبت به سال‌های گذشته حتی شدیدتر شود. این موضوع نشان می‌دهد که صرف افزایش ظرفیت نصب‌شده، بدون برنامه دقیق برای مدیریت مصرف در ساعات غیرآفتابی، نمی‌تواند ضامن پایداری شبکه باشد.

بهبود نسبی وضعیت نیروگاه های برق‌آبی

در کنار تجدیدپذیرها، وضعیت نیروگاه‌های برق‌آبی نیز در بهبود نسبی تراز برق نقش مهمی دارد. در سناریوی واقع‌بینانه، توان تولیدی نیروگاه‌های برق‌آبی در پیک تابستان ۱۴۰۵ حدود ۹ هزار و ۳۸۳ مگاوات برآورد شده و این رقم می‌تواند در بازه هشت هزار و ۸۰۴ تا ۹ هزار و ۹۶۳ مگاوات نوسان داشته باشد.

در صورت تحقق این برآورد، توان قابل بهره‌برداری برق‌آبی نسبت به سال گذشته حدود ۲ هزار و ۱۰۰ مگاوات افزایش می‌یابد. این رشد، بیشتر ناشی از بهبود وضعیت بارش‌ها و امکان استفاده بیشتر از ذخایر آبی است؛ عاملی که در سال‌های خشک، به یکی از نقاط ضعف جدی شبکه تبدیل شده بود.

با این حال، مساله فقط به ظرفیت نیروگاه‌ها محدود نمی‌شود. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی تاکید دارد که آسیب‌های ناشی از جنگ نیز در تغییر الگوی ناترازی برق اثرگذار بوده است.

خروج نیروگاه‌های خودتامین از مدار، افزون بر ایجاد اختلال در زنجیره تولید صنایع بزرگ، موازنه شبکه ملی را هم بر هم زده است. بر اساس بررسی‌ها، آسیب به حدود چهار هزار و ۸۰۰ مگاوات ظرفیت، از یک سو بخشی از تولید برق اختصاصی صنایع را کاهش داده و از سوی دیگر، باعث انتقال بخشی از بار مصرفی صنایع به شبکه سراسری شده است. در نتیجه، حدود ۸۰۰ مگاوات از توان تزریقی مازاد به شبکه از بین رفته و نزدیک به هزار مگاوات بار صنعتی سابق به تقاضای عمومی کشور اضافه شده است؛ یعنی در مجموع، فشاری معادل یک هزار و ۸۰۰ مگاوات به شبکه وارد شده است.

چشم انداز صنعت برق در ماههای پیش رو

از منظر سوخت نیز چشم‌انداز صنعت برق همچنان شکننده ارزیابی می‌شود. کاهش ظرفیت تولید گاز به حدود ۶۰۰ میلیون مترمکعب در روز، پایداری انرژی کشور را به‌ویژه در فصل سرد تهدید می‌کند. هرچند برآورد می‌شود افت تقاضای صنایع پتروشیمی و فولاد در کوتاه‌مدت، فشار تابستانی بر مصرف گاز را تا حدی تعدیل و آن را در محدوده ۵۹۰ تا ۶۰۰ میلیون مترمکعب نگه دارد، اما این وضعیت پایدار نیست. در صورت بازگشت بخشی از ظرفیت تولید صنایع یا افزایش نیاز آنها، تأمین سوخت نیروگاه‌ها دوباره به یک گلوگاه جدی تبدیل خواهد شد.

تصویر کلی ناترازی برق در سال‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که مساله، ساختاری و انباشته است. داده‌های مربوط به سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ نشان می‌دهد تولید نیروگاه‌های حرارتی و اتمی در اوج بار، روندی صعودی داشته و از ۴۸ هزار و ۹۷۸ مگاوات در سال ۱۳۹۹ به ۵۴ هزار و ۶۲۷ مگاوات در سال ۱۴۰۴ رسیده است. این روند بیانگر آن است که بار اصلی جبران کمبود برق، همچنان بر دوش نیروگاه‌های حرارتی قرار دارد. در مقابل، تولید برق‌آبی و تجدیدپذیر طی این سال‌ها نوسان قابل توجهی داشته و از حدود پنج هزار مگاوات در برخی سال‌ها تا نزدیک ۹ هزار و ۵۰۰ مگاوات در سال ۱۴۰۳ تغییر کرده است؛ موضوعی که وابستگی این بخش به شرایط اقلیمی را به‌خوبی نشان می‌دهد.

بررسی شکاف میان تقاضا و تأمین نیز حاکی از آن است که ناترازی برق از حدود پنج هزار و ۶۰۰ مگاوات در سال ۱۳۹۹، تا سال ۱۴۰۳ به بیش از ۱۷ هزار و ۵۰۰ مگاوات رسیده است. در سال ۱۴۰۴ اگرچه طبق آمار رسمی این شکاف به حدود ۱۴ هزار و ۷۱۸ مگاوات کاهش یافته، اما هم‌زمان گزارش‌ها و مشاهدات از افزایش خاموشی‌ها حکایت دارد. این آمار، این احتمال را تقویت می‌کند که بخشی از کاهش ثبت‌شده در ناترازی، نه ناشی از افزایش واقعی ظرفیت تولید، بلکه حاصل محدودسازی مصرف، اعمال خاموشی یا تغییر در شیوه برآورد تقاضای پیک بوده باشد.

راهکار: مدیریت مصرف در ساعات اوج بار

در بخش ناترازی انرژی، یافته‌ها تصویر دقیق‌تری از عمق مساله ارائه می‌کند. نتایج نشان می‌دهد در بیش از ۸۲ درصد ساعات تابستان، ناترازی کمتر از ۱۰ هزار مگاوات است و حدود ۶۰ درصد ساعات نیز کسری کمتر از ۶ هزار مگاوات را تجربه می‌کنند. این مساله از یک سو نشان می‌دهد که بخش اصلی کمبود برق کشور در بسیاری از ساعات، در سطحی قرار دارد که می‌تواند با ترکیبی از افزایش بهره‌وری نیروگاه‌ها، بهبود ضریب بهره‌برداری و توسعه محدود ظرفیت جدید جبران شود. از سوی دیگر، فقط در حدود ۱۸ درصد ساعات تابستان، کسری بیش از ۱۰ هزار مگاوات رخ می‌دهد؛ یعنی همان ساعات اوج‌بار که در بسیاری از کشورها، راه‌حل اصلی برای عبور از آنها نه ساخت نیروگاه جدید، بلکه اجرای برنامه‌های مدیریت مصرف و پاسخ‌گویی بار است.

بر همین اساس، محاسبات انجام‌شده نشان می‌دهد رفع بخش اصلی ناترازی برق کشور نیازمند جهش بزرگ در احداث نیروگاه‌های جدید نیست. مطابق این برآوردها، با بهبود بهره‌برداری از نیروگاه‌های موجود می‌توان دست‌کم حدود ۲ هزار مگاوات به ظرفیت عملی شبکه افزود و برای پوشش بخش عمده باقی‌مانده نیز احداث حدود هشت هزار مگاوات ظرفیت نیروگاهی کفایت می‌کند. در مقابل، جبران ناترازی‌های شدید اما کوتاه‌مدت ساعات اوج، اگر فقط از مسیر توسعه ظرفیت تولید دنبال شود، نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین و زمان‌بر خواهد بود؛ مسیری که از منظر اقتصادی بهینه نیست.

در نتیجه، کارشناسان بر این باورند که راهکار موثر برای تابستان ۱۴۰۵، ترکیبی از توسعه ظرفیت و مدیریت مصرف است. از یک سو، وزارت نیرو باید برنامه‌های جابه‌جایی بار صنایع، کنترل مصرف، نصب کنترل‌کننده‌های جریان و اجرای پویش‌های مدیریت مصرف را با جدیت ادامه دهد. از سوی دیگر، سرعت‌بخشی به بهره‌برداری از نیروگاه‌های تجدیدپذیر، به‌ویژه پروژه‌های کوچک‌تر و زودبازده، می‌تواند بخشی از کمبود روزانه برق را جبران کند و هم‌زمان تاب‌آوری شبکه را نیز افزایش دهد.

در کنار این راهکارهای کوتاه‌مدت، هشدار اصلی متوجه زمستان پیش‌رو است؛ جایی که چالش برق، بیش از تابستان، به مساله سوخت گره می‌خورد. با توجه به محدودیت تولید گاز، اگر تدابیر لازم برای تکمیل ذخایر سوخت مایع نیروگاه‌ها تا پیش از مهرماه و ذخیره‌سازی گاز در مخازن زیرزمینی در نیمه نخست سال اتخاذ نشود، پایداری شبکه در فصول سرد می‌تواند با بحران جدی‌تری روبه‌رو شود.

وضعیت برق کشور در سال ۱۴۰۵، نسبت به سال گذشته بهبود نسبی دارد، اما این بهبود شکننده و مشروط است. ناترازی کمتر شده، اما از بین نرفته است. رشد تجدیدپذیرها و افزایش تولید برق‌آبی بخشی از فشار را کاهش داده، اما آسیب به زیرساخت‌ها، محدودیت سوخت و وابستگی بخشی از بهبود به ساعات روشن روز، همچنان شبکه را در موقعیت حساس نگه داشته است. بنابراین اگر مدیریت بار، تامین سوخت و بهره‌برداری از ظرفیت‌های جدید با دقت و سرعت دنبال نشود، احتمال تداوم خاموشی‌ها، به‌ویژه در ساعات شب، همچنان بالا خواهد بود.