عملیات بازار باز؛ ابزار بانک مرکزی برای مهار نقدینگی و کنترل تورم

کنترل تورم در اقتصادهای مدرن دیگر صرفاً با تعیین دستوری نرخ‌ها یا محدود کردن مستقیم فعالیت بانک‌ها انجام نمی‌شود، بلکه بانک‌های مرکزی با استفاده از ابزارهای غیرمستقیم تلاش می‌کنند جریان نقدینگی، نرخ بهره و رفتار شبکه بانکی را مدیریت کنند. در ایران نیز بانک مرکزی طی سال‌های اخیر با توسعه عملیات بازار باز به دنبال تغییر چارچوب سیاست‌گذاری پولی و حرکت به سمت ابزارهای بازارمحور بوده است.

عملیات بازار باز به بانک مرکزی این امکان را می‌دهد که بدون دخالت مستقیم در تصمیم‌های اعتباری بانک‌ها، از طریق خرید و فروش اوراق بدهی دولت، میزان ذخایر بانکی و حجم پول پرقدرت را مدیریت کند و از این مسیر بر متغیرهای کلان اقتصادی، به‌ویژه نقدینگی و تورم، اثر بگذارد.

این ابزار در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که رشد بالای نقدینگی و افزایش پایه پولی در سال‌های گذشته یکی از عوامل اصلی شکل‌گیری تورم مزمن در اقتصاد ایران بوده است. بانک مرکزی با استفاده از عملیات بازار باز تلاش دارد ضمن کنترل منابع در اختیار بانک‌ها، از ایجاد نوسانات شدید در بازار پول جلوگیری کند.

مدیریت نرخ سود؛ محور اصلی عملیات بازار باز

یکی از مهم‌ترین کارکردهای عملیات بازار باز، تنظیم نرخ سود در بازار بین‌بانکی است. بانک‌ها در پایان روزهای کاری برای تسویه حساب‌های خود ممکن است با کمبود یا مازاد نقدینگی مواجه شوند. در شرایطی که بانک‌ها با کسری منابع روبه‌رو باشند، بانک مرکزی از طریق قراردادهای توافق بازخرید (ریپو) با خرید موقت اوراق دولتی از بانک‌ها، منابع مورد نیاز را در اختیار آنها قرار می‌دهد.

در مقابل، زمانی که نقدینگی مازاد در شبکه بانکی وجود داشته باشد، بانک مرکزی با فروش اوراق یا انجام عملیات جذب نقدینگی، منابع اضافی را از بازار جمع‌آوری می‌کند.

این فرآیند باعث می‌شود نرخ سود بین‌بانکی در محدوده مشخصی باقی بماند و از نوسانات شدید آن جلوگیری شود. اهمیت این نرخ از آن جهت است که نرخ سود بین‌بانکی به عنوان یکی از شاخص‌های اصلی بازار پول، بر نرخ سود سپرده‌ها و تسهیلات بانکی اثرگذار است.

ثبات نرخ سود می‌تواند از رقابت ناسالم بانک‌ها برای جذب سپرده با نرخ‌های بالا جلوگیری کند و مانع از ایجاد چرخه‌ای شود که در نهایت به رشد بیشتر نقدینگی و افزایش فشارهای تورمی منجر خواهد شد.

کاهش وابستگی بودجه دولت به منابع بانک مرکزی

یکی دیگر از آثار مهم عملیات بازار باز، ایجاد نظم بیشتر در تامین مالی دولت و کاهش امکان پولی‌سازی کسری بودجه است.

در گذشته، یکی از مسیرهای جبران کسری بودجه دولت‌ها، استفاده مستقیم از منابع بانک مرکزی بود که نتیجه آن افزایش پایه پولی و رشد نقدینگی بود. اما با توسعه بازار بدهی و انتشار اوراق مالی، دولت می‌تواند بخشی از نیازهای مالی خود را از طریق بازار سرمایه و شبکه بانکی تامین کند.

بانک مرکزی نیز با خرید و فروش این اوراق، به افزایش عمق بازار بدهی کمک می‌کند و شرایطی فراهم می‌آورد که تامین مالی دولت کمتر به منابع پرقدرت بانک مرکزی وابسته باشد.

از سوی دیگر، الزام بانک‌ها به ارائه وثیقه معتبر برای دریافت منابع از بانک مرکزی، موجب افزایش انضباط در شبکه بانکی می‌شود. بانک‌ها دیگر نمی‌توانند بدون پشتوانه کافی و صرفاً با اتکا به منابع بانک مرکزی، اقدام به تامین نقدینگی کنند.

عملیات بازار باز و کنترل رفتار بانک‌ها

یکی از چالش‌های اقتصاد ایران در سال‌های گذشته، رشد ترازنامه برخی بانک‌ها و افزایش خلق پول بدون پشتوانه بوده است. عملیات بازار باز می‌تواند با ایجاد چارچوب مشخص برای دسترسی بانک‌ها به منابع بانک مرکزی، رفتار مالی آنها را کنترل کند.

در این سازوکار، بانک‌هایی که نیازمند دریافت منابع هستند باید در چارچوب مشخص و با ارائه وثایق معتبر اقدام کنند. این موضوع باعث می‌شود مدیریت نقدینگی بانک‌ها با دقت بیشتری انجام شود و احتمال ایجاد شوک‌های پولی کاهش یابد.

همچنین، زمانی که نرخ سود بین‌بانکی در مسیر قابل پیش‌بینی حرکت کند، فعالان اقتصادی نیز امکان برنامه‌ریزی دقیق‌تری برای سرمایه‌گذاری، تولید و تامین مالی خواهند داشت.

ابزار ضدتورمی؛ اما نیازمند هماهنگی اقتصادی

با وجود نقش مهم عملیات بازار باز در مدیریت نقدینگی، کارشناسان اقتصادی تاکید دارند که این ابزار به تنهایی نمی‌تواند مشکل تورم را حل کند. کنترل پایدار تورم نیازمند هماهنگی میان سیاست‌های پولی، مالی و ارزی است.

اگر کسری بودجه دولت همچنان بالا باشد، نظام بانکی با ناترازی مواجه باشد یا شوک‌های ارزی و افزایش هزینه‌های تولید ادامه پیدا کند، اثرگذاری ابزارهای پولی نیز محدود خواهد شد.

به همین دلیل، موفقیت عملیات بازار باز وابسته به مجموعه‌ای از اصلاحات اقتصادی از جمله انضباط مالی دولت، اصلاح ساختار بانک‌ها، کنترل رشد نقدینگی و تقویت بازار بدهی است.

حرکت به سمت سیاست‌گذاری پولی مدرن

راه‌اندازی و توسعه عملیات بازار باز را می‌توان بخشی از تلاش بانک مرکزی برای نزدیک شدن به استانداردهای سیاست‌گذاری پولی در جهان دانست؛ رویکردی که به جای کنترل مستقیم بازار، از ابزارهای غیرمستقیم برای هدایت رفتار اقتصادی استفاده می‌کند.

در صورت اجرای دقیق و همراه شدن این سیاست با اصلاحات ساختاری، عملیات بازار باز می‌تواند به یکی از ابزارهای اصلی بانک مرکزی برای کنترل رشد نقدینگی، کاهش فشارهای تورمی و ایجاد ثبات بیشتر در اقتصاد تبدیل شود.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما