آغاز ثبت‌نام اسقاط خودروهای فرسوده؛ هر خودرو ۳ گواهی به ارزش ۱۸۰ میلیون تومان

فرآیند جدید اسقاط خودروهای فرسوده از امروز، سه‌شنبه ۳۱ شهریور، وارد مرحله اجرایی شد و سامانه ثبت درخواست متقاضیان در دسترس قرار گرفت؛ طرحی که قرار است با ایجاد مشوق‌های اقتصادی و تسهیل جایگزینی خودروهای فرسوده، به نوسازی ناوگان و کاهش مصرف سوخت و آلودگی هوا کمک کند.

بر اساس ضوابط اعلام‌شده، متقاضیان مشمول بند «پ» ماده ۵۹ قانون برنامه هفتم پیشرفت می‌توانند با رعایت مقررات و دستورالعمل‌های مربوط، درخواست خود را در سامانه ثبت کنند. این بند به‌طور مشخص اسقاط اتوبوس‌ها و کشنده‌های جاده‌ای بالای ۲۵ سال و امکان واردات نمونه‌های کمتر از ۱۰ سال را مورد توجه قرار داده است.

مطابق قانون، دولت می‌تواند در ازای اسقاط هر دستگاه اتوبوس یا کشنده جاده‌ای بالای ۲۵ سال، مجوز واردات یک دستگاه اتوبوس یا کشنده با سن کمتر از ۱۰ سال را به مالک اختصاص دهد. جزئیات این فرآیند و مشوق‌هایی مانند تخفیف در عوارض گمرکی نیز در آیین‌نامه اجرایی پیش‌بینی شده است.

به این ترتیب، سازوکار جدید تنها به خروج خودروهای فرسوده از چرخه حمل‌ونقل محدود نیست و تلاش دارد میان اسقاط، صدور گواهی، نوسازی ناوگان و واردات یا جایگزینی خودروهای جدید ارتباط ایجاد کند.

هر خودروی فرسوده؛ ۳ گواهی اسقاط

یکی از تغییرات مهم در سازوکار جدید، نحوه تخصیص گواهی اسقاط است. سهیل معمارباشی، معاون حمل‌ونقل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، اعلام کرده است که در شرایط فعلی برای هر خودروی فرسوده سه گواهی اسقاط اختصاص می‌یابد.

به گفته وی، ارزش هر گواهی حدود ۶۰ میلیون تومان است و در نتیجه ارزش سه گواهی برای یک خودروی فرسوده به حدود ۱۸۰ میلیون تومان می‌رسد.

البته این رقم الزاماً به معنای پرداخت ۱۸۰ میلیون تومان وجه نقد به مالک نیست. مالک می‌تواند در طرح‌های جایگزینی خودروسازان شرکت کند و گواهی‌های اسقاط نیز در فرآیند شماره‌گذاری خودروی جایگزین مورد استفاده قرار گیرد.

 رکورد اسقاط شکسته شد، اما گواهی‌ها روی دست بازار ماندند

آمارهای ارائه‌شده درباره عملکرد صنعت اسقاط نشان می‌دهد تعداد خودروهای خارج‌شده از چرخه در سال‌های اخیر افزایش یافته است.

معمارباشی با اشاره به اسقاط حدود ۳۴۲ هزار دستگاه خودرو در سال ۱۳۹۳ اعلام کرده است که این رکورد در سال ۱۴۰۳ شکسته شد و حدود ۳۴۹ هزار دستگاه خودرو از چرخه حمل‌ونقل خارج شدند.

با این حال، تمام گواهی‌های صادرشده در همان سال به مصرف نرسیدند. در سال ۱۴۰۳ مجموع تولید و واردات خودرو حدود ۲۱۰ هزار گواهی اسقاط را جذب کرد، در حالی که برای حدود ۳۴۰ هزار دستگاه خودروی اسقاط‌شده گواهی صادر شده بود. به این ترتیب حدود ۱۳۰ هزار گواهی اسقاط به سال ۱۴۰۴ منتقل شد.

این اختلاف نشان می‌دهد افزایش ظرفیت اسقاط به‌تنهایی کافی نیست و باید برای گواهی‌های صادرشده نیز تقاضای مؤثر ایجاد شود؛ در غیر این صورت بخشی از ارزش اقتصادی فرآیند اسقاط در بازار محقق نمی‌شود.

نسبت اسقاط به شماره‌گذاری از ۱۲ به ۴ رسید

در آیین‌نامه جدید، نسبت اسقاط به شماره‌گذاری خودروهای جدید نیز تغییر کرده است. بر اساس توضیحات ارائه‌شده، در آیین‌نامه قبلی به ازای شماره‌گذاری هر ۱۲ خودروی سواری، یک خودروی فرسوده باید از چرخه خارج می‌شد، اما در سازوکار جدید این نسبت به یک خودروی فرسوده به ازای هر چهار خودروی شماره‌گذاری‌شده تغییر کرده است.

البته میزان گواهی مورد نیاز برای شماره‌گذاری، به عواملی مانند نوع خودرو، داخلی یا وارداتی بودن، میزان ساخت داخل، قیمت خودرو، گرید مصرف سوخت و سایر مشخصات بستگی دارد.

در مورد خودروهای وارداتی نیز قیمت خودرو و مرز ۱۵ هزار دلار از جمله عوامل مؤثر بر میزان گواهی مورد نیاز اعلام شده است.

افزایش تعهد اسقاط می‌تواند تقاضا برای گواهی‌ها را افزایش دهد و در نتیجه انگیزه اقتصادی مراکز برای خرید خودروهای فرسوده را تقویت کند.

۲۲۶ مرکز اسقاط با تنها ۲۰ درصد ظرفیت

در حال حاضر ۲۲۶ مرکز اسقاط در کشور فعال است و ظرفیت اسمی این مراکز حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار دستگاه در سال اعلام شده است. با این حال، به گفته حسین کریمیان، رئیس انجمن مراکز اسقاط خودرو، مراکز موجود در شرایط فعلی تنها با حدود ۲۰ درصد ظرفیت خود فعالیت می‌کنند.

یکی از دلایل اصلی این وضعیت، نبود تقاضای کافی برای گواهی‌های اسقاط عنوان شده است. در نتیجه بخشی از سرمایه‌گذاری انجام‌شده در این مراکز بدون استفاده باقی مانده است.

کریمیان همچنین نسبت به صدور مجوزهای جدید برای مراکز اسقاط در شرایطی که ظرفیت مراکز موجود به‌طور کامل فعال نیست، هشدار داده و معتقد است این اقدام می‌تواند به افزایش سرمایه‌های راکد منجر شود.

چرا مالکان خودروهای فرسوده مراجعه نمی‌کنند؟

پایین بودن ارزش خودروهای فرسوده و شرایط اقتصادی مالکان از جمله عواملی است که به گفته فعالان این حوزه، بر میزان مراجعه برای اسقاط اثر گذاشته است.

از سوی دیگر، مراکز اسقاط نیز با وجود آمادگی برای خرید خودروهای فرسوده، به دلیل محدودیت در محل مصرف گواهی‌ها نمی‌توانند بدون محدودیت خودرو خریداری کنند.

بر اساس اظهارات رئیس انجمن مراکز اسقاط، ارزش سه گواهی اسقاط حدود ۱۸۰ میلیون تومان است و مراکز باید حداقل حدود ۱۷۰ میلیون تومان برای خودرویی که سه گواهی دریافت می‌کند، پرداخت کنند. این رقم با توجه به کیفیت و شرایط خودرو می‌تواند بیشتر از ۱۸۰ میلیون تومان نیز باشد.

تسهیلات ۴۰۰ میلیونی برای جایگزینی خودرو

در کنار دریافت ارزش اسقاط، مسیر دیگری نیز برای مالکان خودروهای فرسوده در نظر گرفته شده است. فرشاد مقیمی، رئیس هیئت عامل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، از پیش‌بینی تسهیلات حدود ۴۰۰ میلیون تومانی با نرخ حدود ۸ درصد و بازپرداخت سه‌ساله برای جایگزینی خودروهای فرسوده خبر داده است.

بر اساس این سازوکار، متقاضی هنگام ثبت‌نام می‌تواند میان اسقاط خودرو یا ورود به فرآیند جایگزینی یکی را انتخاب کند. در صورت انتخاب جایگزینی، متقاضی به خودروساز معرفی می‌شود و طبق اعلام مسئولان، بدون قرعه‌کشی و قرار گرفتن در صف می‌تواند فرآیند خرید خودروی جدید را دنبال کند.

مقیمی همچنین گفته است که سال گذشته بیش از ۷۰ هزار دستگاه خودرو در این چارچوب وارد فرآیند اجرایی شده‌اند.

خودروهای فرسوده در انتظار محدودیت تردد

همزمان با مشوق‌های اقتصادی، سیاست‌گذار محدودیت‌هایی نیز برای خودروهایی که همچنان در چرخه تردد باقی مانده‌اند، در نظر گرفته است.

به گفته مقیمی، خودروهای فرسوده‌ای که برای اسقاط یا جایگزینی اقدام نکرده‌اند، بر اساس قانون و دستورالعمل‌های ابلاغی با محدودیت تردد در کلان‌شهرها مواجه خواهند شد.

در صورت ثبت‌نام مالک در سامانه، سهمیه سوخت خودرو ادامه خواهد داشت، اما محدودیت تردد در کلان‌شهرها اعمال می‌شود. همچنین موضوع ممنوعیت نقل‌وانتقال و تعویض پلاک و اعمال کدهای جریمه هوشمند برای این خودروها مطرح شده است.

این مقررات تنها خودروهای شخصی را شامل نمی‌شود و تاکسی‌های اینترنتی، ناوگان حمل‌ونقل عمومی، خودروهای خدماتی و باربری نیز مشمول ضوابط مربوط به خودروهای فرسوده خواهند بود.

گره اصلی اسقاط خودرو کجاست؟

بررسی ارقام موجود نشان می‌دهد چالش اسقاط خودروهای فرسوده تنها کمبود مراکز یا مراجعه نکردن مالکان نیست. از یک سو، مراکز اسقاط ظرفیت اسمی حدود ۱.۵ میلیون دستگاه در سال دارند و تجربه سال ۱۴۰۳ نیز امکان اسقاط نزدیک به ۳۵۰ هزار خودرو را نشان داده است؛ از سوی دیگر، بخشی از گواهی‌های تولیدشده بدون مصرف باقی مانده‌اند.

بنابراین، یکی از مسائل اصلی این بازار ایجاد تعادل میان سه حلقه است: عرضه خودروهای فرسوده برای اسقاط، تولید گواهی اسقاط و ایجاد تقاضای واقعی برای این گواهی‌ها.

تغییر نسبت اسقاط به شماره‌گذاری از ۱۲ به ۴، اختصاص سه گواهی برای هر خودروی فرسوده و پیش‌بینی تسهیلات جایگزینی، اقداماتی هستند که می‌توانند تقاضا برای گواهی اسقاط و انگیزه اقتصادی برای خروج خودروهای فرسوده را افزایش دهند.

با این حال، نتیجه نهایی این سیاست‌ها زمانی مشخص خواهد شد که ثبت‌نام‌ها به اسقاط واقعی، خرید خودروهای فرسوده، مصرف گواهی‌ها و جایگزینی خودروهای قدیمی منجر شود. در نهایت، موفقیت این طرح نه با تعداد ثبت‌نام‌ها، بلکه با میزان نوسازی واقعی ناوگان، کاهش سن خودروها و آثار آن بر مصرف سوخت و آلودگی هوا سنجیده خواهد شد.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما