چک الکترونیک در مسیر رشد؛ فعالان اقتصادی هنوز کاغذ را ترجیح میدهند
گزارش جدید بانک مرکزی از رشد قابل توجه صدور چک الکترونیک حکایت دارد، اما با وجود توسعه زیرساختهای فنی، سهم این ابزار از کل مبادلات چکی همچنان ناچیز است و فعالان اقتصادی ترجیح میدهند از چکهای کاغذی استفاده کنند.
گزارش تازه بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نشان میدهد چک الکترونیک در شبکه بانکی کشور روندی رو به رشد را تجربه میکند، اما هنوز نتوانسته جایگاه چک کاغذی را در مبادلات اقتصادی به چالش بکشد. با وجود توسعه زیرساختهای لازم برای صدور، انتقال و وصول چک الکترونیک، بیش از ۹۹ درصد مبادلات چکی در کشور همچنان به شیوه سنتی و کاغذی انجام میشود.
بر اساس آمارهای منتشرشده، نسبت صدور دستهچک الکترونیک به کل دستهچکهای صادرشده در اردیبهشتماه سال جاری به ۳۱.۴ درصد رسیده است. با این حال، سهم چکهای الکترونیک از مجموع چکهای صادرشده در همین بازه زمانی تنها حدود ۶ درصد بوده که نشان میدهد فاصله قابل توجهی میان توسعه زیرساختها و میزان استفاده واقعی از این ابزار وجود دارد.
طبق این گزارش، شبکه بانکی کشور در اردیبهشتماه امسال ۸۸۸ هزار و ۲۱۶ فقره چک الکترونیک صادر کرده که بالاترین میزان صدور ماهانه از زمان راهاندازی این خدمت به شمار میرود. همچنین تعداد چکهای الکترونیک صادرشده از ۲۲۲ هزار و ۱۳۷ فقره در سال ۱۴۰۲، یعنی نخستین سال اجرای قانون، به ۴ میلیون و ۶۳۹ هزار و ۵۶۷ فقره در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است.
با وجود این رشد آماری، شواهد میدانی بهویژه در بازار و میان فعالان اقتصادی نشان میدهد چک کاغذی همچنان ابزار اصلی پرداختهای اعتباری محسوب میشود و چک الکترونیک هنوز نتوانسته جایگزین آن شود.
زیرساختها فراهم شدهاند
در سالهای اخیر با راهاندازی سامانههای چکاد و صیاد، امکان صدور، انتقال و وصول الکترونیکی چک در کشور فراهم شده است. این سامانهها قابلیتهایی مانند احراز هویت دیجیتال صادرکننده و گیرنده، ثبت برخط اطلاعات چک، استعلام وضعیت اعتباری صادرکننده، کاهش احتمال جعل و مفقودی و همچنین پیگیری سیستمی را در اختیار کاربران قرار میدهند.
کارشناسان معتقدند از نظر زیرساختهای فنی، ایران در حوزه چک الکترونیک به سطح قابل قبولی رسیده و حتی برخی امکانات نظارتی و اعتبارسنجی آن در مقایسه با نمونههای مشابه در برخی کشورهای توسعهیافته پیشرفتهتر است. با این حال، مانع اصلی در مسیر توسعه چک الکترونیک نه فناوری، بلکه میزان پذیرش آن در بازار است.
چرا بازار از چک الکترونیک استقبال نمیکند؟
به اعتقاد کارشناسان، مهمترین مانع توسعه چک الکترونیک، عادت دیرینه فعالان اقتصادی به استفاده از چک کاغذی است. بسیاری از کسبه و فعالان بازار، بهویژه در بخشهای سنتی اقتصاد، همچنان مشاهده فیزیکی برگه چک، امضا و مهر صادرکننده را عاملی برای اطمینان بیشتر میدانند و همین موضوع باعث شده اعتماد به نسخه الکترونیکی با سرعت کمتری شکل بگیرد.
عامل دیگر، آشنایی محدود بخشی از صاحبان کسبوکارها با سازوکار چک الکترونیک است. بسیاری از واحدهای کوچک اقتصادی هنوز اطلاعات کافی درباره نحوه صدور، انتقال و وصول این نوع چک ندارند و استفاده از آن را پیچیده یا پرریسک ارزیابی میکنند.
محدود بودن پذیرش چک الکترونیک در زنجیره معاملات نیز از دیگر موانع توسعه این ابزار به شمار میرود. کارشناسان میگویند هر ابزار پرداخت زمانی فراگیر میشود که همه طرفهای معامله آن را بپذیرند، در حالی که بسیاری از فروشندگان و تأمینکنندگان کالا هنوز چک الکترونیک را به اندازه چک کاغذی معتبر نمیدانند.
در عمل نیز بخش قابل توجهی از چکهای الکترونیک بیشتر برای تضمین تعهدات یا دریافت تسهیلات بانکی مورد استفاده قرار میگیرند و هنوز به یک ابزار رایج در پرداختهای روزمره و معاملات تجاری تبدیل نشدهاند.
نبود مشوقهای اقتصادی
کارشناسان اقتصادی معتقدند نبود مشوقهای ملموس برای استفاده از چک الکترونیک، روند توسعه آن را کند کرده است. در بسیاری از کشورها، گسترش ابزارهای نوین پرداخت با سیاستهایی مانند کاهش کارمزدها، ارائه تسهیلات اعتباری یا ایجاد مزیتهای اقتصادی برای کاربران همراه بوده است.
اما در ایران هنوز مزیت اقتصادی مشخصی برای استفاده از چک الکترونیک نسبت به چک کاغذی تعریف نشده است. در نتیجه، ابزارهایی مانند کارتبهکارت، پایا و ساتنا در بسیاری از معاملات برای کاربران سادهتر و در دسترستر به نظر میرسند.
تجربه جهانی چه میگوید؟
بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد موفقیت چک الکترونیک نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان در حوزههای حقوقی، بانکی و فرهنگی است.
در آمریکا، قانون «Check 21» از سال ۲۰۰۴ امکان تبدیل چک کاغذی به تصویر دیجیتال و تبادل الکترونیکی آن میان بانکها را فراهم کرد. در هند نیز از سال ۲۰۰۷ سامانه حذف گردش فیزیکی چک راهاندازی شد و همزمان اصلاحات قانونی لازم در حوزه اسناد تجاری و فناوری اطلاعات به اجرا درآمد.
تجربه این کشورها نشان میدهد ایجاد اعتبار حقوقی کامل برای اسناد الکترونیکی، اتصال همه بانکها به یک زیرساخت واحد، سادهسازی فرآیندهای اجرایی و آموزش گسترده کاربران از مهمترین عوامل موفقیت در توسعه چک الکترونیک بوده است.
چالش اصلی؛ اعتماد و پذیرش بازار
کارشناسان در نهایت معتقدند مهمترین مانع توسعه چک الکترونیک در ایران، شکاف میان آمادگی زیرساختهای فنی و پذیرش عمومی بازار است. اگرچه زیرساختهای بانکی تا حد زیادی فراهم شدهاند، اما اعتماد کاربران، فرهنگ استفاده، آموزش فعالان اقتصادی و پذیرش گسترده در زنجیره کسبوکار هنوز به سطحی نرسیده که چک الکترونیک بتواند جایگزین کامل چک کاغذی شود.
به همین دلیل، با وجود رشد سریع تعداد چکهای الکترونیک در سالهای اخیر، چک کاغذی همچنان جایگاه خود را به عنوان اصلیترین ابزار پرداخت اعتباری در اقتصاد ایران حفظ کرده و مسیر گذار به مبادلات کاملاً دیجیتال همچنان با چالشهایی جدی روبهرو است.
*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما
انتهای پیام