مصرف بنزین در مرز ۱۴۵ میلیون لیتر؛ اصلاح همزمان بازار سوخت و خودرو ضروری است

افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی در ماه‌های اخیر، بازار جهانی انرژی را با موجی از نوسان و نااطمینانی مواجه کرده است؛ شرایطی که علاوه بر افزایش قیمت نفت، بهای بنزین و سایر فرآورده‌های نفتی را نیز در بسیاری از کشورها بالا برده و نگرانی‌ها درباره امنیت عرضه انرژی و توان کشورهای مصرف‌کننده برای تأمین سوخت مورد نیاز خود را افزایش داده است.

همزمان با این تحولات، موضوع تأمین سوخت، مدیریت مصرف و تأمین منابع لازم برای واردات فرآورده‌های نفتی در ایران نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. در شرایط فعلی، مصرف روزانه بنزین در کشور به حدود ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده، در حالی که ظرفیت تولید بنزین کشور پاسخگوی این میزان مصرف نیست و بخشی از نیاز باید از طریق واردات تأمین شود.

این مسئله در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا کرده که جنگ تحمیلی و محاصره دریایی، فرآیند تأمین سوخت از مسیر واردات را با چالش‌های متعددی مواجه کرده است. در واقع، مشکل دیگر تنها به تأمین منابع ارزی برای واردات محدود نمی‌شود، بلکه محدودیت‌های ارزی دولت ناشی از شرایط جنگی، کاهش عرضه بنزین در بازارهای جهانی از سوی برخی تولیدکنندگان، افزایش قیمت فرآورده‌ها و همچنین پیچیدگی‌های مربوط به نحوه واردات، مجموعه‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته را ایجاد کرده‌اند که برای مدیریت آنها باید همه جوانب موضوع در نظر گرفته شود.

از سوی دیگر، مشکل انرژی در کشور صرفاً به نحوه واردات کسری سوخت مورد نیاز محدود نیست. مصرف سوخت، به‌ویژه بنزین، در ایران بالاتر از استانداردهای جهانی و حتی بسیاری از کشورهای همسایه است. اگر روند افزایش مصرف ادامه پیدا کند، با توجه به ظرفیت حدود ۱۲۰ میلیون لیتری تولید پالایشگاهی کشور، رسیدن مصرف روزانه بنزین به ۱۴۵ میلیون لیتر دور از انتظار نخواهد بود؛ وضعیتی که در آن حتی صرف میلیاردها دلار از درآمدهای نفتی نیز نمی‌تواند شکاف میان تولید و مصرف را به‌سادگی جبران کند.

در چنین شرایطی، کارشناسان حوزه انرژی معتقدند برای مهار روند فزاینده مصرف سوخت، نمی‌توان تنها به راهکارهای قیمتی متکی بود؛ چرا که این روش در گذشته نیز مورد آزمون قرار گرفته است. از این رو، کنترل مصرف بنزین نیازمند ترکیبی از سیاست‌های قیمتی و غیرقیمتی است تا ضمن مدیریت تقاضا، آثار اقتصادی و اجتماعی اصلاحات نیز کنترل شود.

در همین ارتباط، سخنگوی دولت با اشاره به کاهش ظرفیت تولید بنزین کشور در پی آسیب‌های ناشی از جنگ اعلام کرده است که روزانه ۱۰۰ میلیون لیتر بنزین تولید و در اختیار مردم قرار می‌گیرد، اما برای تأمین بنزین وارداتی به دلیل ارزبری آن باید برنامه‌ریزی صورت گیرد. به گفته وی، در بنزین سهمیه‌ای تغییری در قیمت ایجاد نخواهد شد، اما اگر درباره بنزین غیرسهمیه‌ای تصمیمی اتخاذ شود، این موضوع به‌صورت رسمی و شفاف به مردم اعلام خواهد شد.

سیاست «سوخت ارزان و خودروی گران» هزینه سنگینی به کشور تحمیل کرده است

مجید گودرزی، کارشناس اقتصادی، با اشاره به محدودیت‌های موجود در مسیر واردات سوخت، به‌ویژه بنزین، درباره راهکارهای مدیریت تأمین سوخت اظهار کرد: ایران از نظر ذخایر نفت، گاز و منابع انرژی، یکی از غنی‌ترین کشورهای جهان محسوب می‌شود، اما مسئله اصلی نحوه استفاده صحیح از این سرمایه ملی است.

وی افزود: سال‌هاست که در نتیجه یک سیاست نادرست، کشور با پدیده گران بودن خودرو و ارزان بودن سوخت مواجه است. این سیاست پیامدهای نامطلوبی به همراه داشته و موجب شده صنعت خودروسازی کشور رشد مطلوبی نداشته باشد و در مقابل، سوخت که یکی از سرمایه‌های ارزشمند کشور است، به شکل بهینه مصرف نشود.

این کارشناس اقتصادی ادامه داد: تداوم این سیاست باعث شده یکی از مهم‌ترین مشکلات امروز کشور، قاچاق سوخت باشد؛ زیرا قیمت سوخت در کشورهای همسایه به‌مراتب بالاتر از ایران است. براساس آمارهای اعلام‌شده، روزانه حدود ۲۵ میلیون لیتر سوخت از کشور قاچاق می‌شود که این موضوع علاوه بر هدررفت منابع ملی، هزینه‌های سنگینی نیز برای مقابله با قاچاق به دولت تحمیل کرده است.

گودرزی تصریح کرد: براساس محاسبات انجام‌شده، سالانه بیش از ۵۲۰ هزار میلیارد تومان یارانه سوخت از کشور خارج می‌شود، در حالی که هیچ‌یک از کشورهای همسایه حاضر نیستند حتی یک ریال یارانه به مردم ایران پرداخت کنند.

محدودیت‌های واردات خودرو برداشته شود

وی با اشاره به شرایط فعلی تأمین سوخت گفت: شرایط امروز نسبت به گذشته تغییر کرده و کشور با کمبود سوخت مواجه است. از یک سو تبعات جنگ تحمیلی و از سوی دیگر مشکلات مربوط به واردات سوخت، شرایط را پیچیده کرده است، اما برای عبور از این وضعیت راهکارهایی وجود دارد.

این کارشناس اقتصادی اظهار کرد: نخستین راهکار، بازگشت به تعادل‌های اقتصادی است. باید قیمت سوخت به نرخ‌های منطقه‌ای نزدیک شود و همزمان زمینه ورود خودروهایی با کیفیت بالاتر و قیمت مناسب‌تر فراهم شود. دولت می‌تواند با کاهش قیمت خودروهای وارداتی و حذف بخشی از تعرفه‌هایی که موجب افزایش قیمت خودرو شده‌اند، زمینه اصلاح بازار را فراهم کند.

وی افزود: در حال حاضر تعرفه‌ها و محدودیت‌های موجود، علاوه بر وارد کردن آسیب به صنعت خودرو، موجب شده سرمایه‌های هنگفتی صرف خرید خودرو شود. اگر خودرو با قیمت واقعی‌تر در اختیار مردم قرار گیرد و قیمت سوخت نیز به شکلی تعیین شود که انگیزه قاچاق را از بین ببرد، هم مصرف سوخت بهینه خواهد شد و هم کیفیت ناوگان حمل‌ونقل کشور افزایش پیدا می‌کند.

سهمیه مساوی سوخت برای همه مردم قابل اجراست

گودرزی درباره پیشنهاد سهمیه‌بندی سوخت نیز گفت: به اعتقاد من، طرح مجلس مبنی بر اختصاص سهم مساوی سوخت به همه مردم از طریق کارت بانکی، در کنار آزادسازی قیمت سوخت، طرح مناسبی است؛ زیرا از یک سو می‌تواند مصرف سوخت را کاهش دهد و از سوی دیگر، منافع حاصل از اصلاح قیمت‌ها را به شکل عادلانه، به‌ویژه میان اقشار کم‌درآمد، توزیع کند.

وی ادامه داد: اجرای این طرح می‌تواند به دولت امکان دهد مجموع هزینه‌ها را کنترل کند؛ به این معنا که از یک سو قیمت سوخت به نرخ‌های منطقه‌ای و جهانی نزدیک شود و از سوی دیگر، محدودیت‌های واردات خودرو کاهش یابد.

این کارشناس اقتصادی خاطرنشان کرد: به گفته یکی از نمایندگان مجلس، قیمت خودروهای وارداتی در ایران تا هشت برابر قیمت جهانی است. این مسئله موجب شده بخش قابل توجهی از سرمایه‌های کشور به حوزه خودرو اختصاص یابد، در حالی که این منابع می‌توانند در بخش‌های مولد اقتصاد سرمایه‌گذاری شوند.

وی تأکید کرد: اصلاح همزمان قیمت سوخت و بازار خودرو می‌تواند آثار مثبت متعددی به همراه داشته باشد. در این صورت، مصرف سوخت به شکل طبیعی کاهش پیدا می‌کند، مردم به سمت استفاده از خودروهای کم‌مصرف سوق داده می‌شوند، کیفیت خودروها افزایش می‌یابد و منابع ملی که متعلق به نسل‌های آینده است، حفظ خواهد شد.

میانگین مصرف سوخت در ایران دو برابر کشورهای پیشرو است

گودرزی با اشاره به وضعیت مصرف سوخت خودروها در ایران گفت: میانگین مصرف سوخت خودروها در ایران حدود ۹ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است، در حالی که این شاخص در کشورهای پیشرفته بین ۴ تا ۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر قرار دارد و خودروسازان این کشورها برای دستیابی به استانداردهای مصرف پایین‌تر با یکدیگر رقابت می‌کنند.

وی افزود: اگر بتوانیم از طریق افزایش کیفیت خودروها، نوسازی و بهسازی ناوگان حمل‌ونقل و کاهش حدود ۴۱ درصدی مصرف سوخت، این موضوع را به یکی از برنامه‌های کلان کشور تبدیل کنیم، سالانه امکان تأمین منابع لازم برای واردات بیش از ۵۳۴ هزار دستگاه خودروی تویوتا یاریس فراهم خواهد شد.

به گفته این کارشناس اقتصادی، این خودروها می‌توانند به‌صورت رایگان در اختیار ناوگان حمل‌ونقل عمومی و تاکسیرانی قرار گیرند.

گودرزی در پایان گفت: چنین اقدامی علاوه بر کاهش مصرف سوخت، موجب ارتقای کیفیت خودروها، کاهش هزینه‌های تعمیر و نگهداری، کاهش هزینه‌های سوخت، افزایش ایمنی خودروها و کاهش خسارت‌های ناشی از حوادث رانندگی خواهد شد.

*بازنویسی: تحریریه پژواک کارفرما